top of page
alt=""
Hevsel Times Logo Transparent Red.jpg

Beşdariya Biyoakustîkê di Parastina Cihêrengiya Jiyanê de: Vekirina Sînyalên Nazik ên Xwezayê

6 days ago
4 min read

Ji hêla Sarya Gulec ve hatiye nivîsandin



Di warê parastina cihêrengiya jiyanê de, zanyar berê xwe dane hevkarekî ecêb: deng. Lêkolînên biyoakustîkê, ku armanca wan eşkerekirina rola deng di biyolojiyê de ye, îro bi peydakirina rêbazeke bêdestwerdanê ji bo guhdariya ekosîsteman, rûyê parastina xwezayê diguherînin. Guhdarî û şîrovekirina dengên çûkan, kêzikan, beq û kurmbeqan û memikdarên deryayê agahiyan di derbarê dînamîkên tevgerî yên cureyan, tenduristiya nifûsê û guhertinên jîngehê de peyda dike. Ev gotar diyar dike ka biyoakustîk çawa di şopandina cihêrengiya jiyanê, nasîna gefan û rêberiya plansaziya parastinê de tê bikaranîn.


Biyoakustîk mîkrofon û senzorên pir hestiyar bi kar tîne da ku dengên xwezayî di daristanên baranê yên stûr, okyanûsên kûr û deverên din de tomar bike. Paşê ev tomarkirin bi alîkariya îstîxbarata çêkirî (AI) û fêrbûna makîneyê tên analîzkirin da ku cureyan nas bikin, guhertinên dînamîkên nifûsê şopînin û bandorên mirovan li ser ekosîsteman lêkolîn bikin. Mînakî, kêmbûna caran ku dengên hin cureyên beqan di daristanên baranê yên tropîkal de tên bihîstin, nîşana windabûna jîngehê ye; lê zêdebûna dengên balînan di jîngehên deryayê de dikare nîşana guhertina rêyên koçberiyê ji ber germbûna cîhanî be.


Piraniya cureyan tirsonek in an jî di jîngehên ku gihîştina wan zehmet e de dijîn; ji ber vê yekê, rêbazên kevneşopî yên şopandinê nayên bikaranîn. Biyoakustîk dihêle ku zanyar bêyî destwerdanê di çalakiyên van cureyan de, hefteyan wan bişopînin. Mînakek ji vê yekê lêkolîna biyologê Jenna Lawson e. Ew bi bikaranîna akustîkê, meymûnên spider ên Geoffroy yên pir veşartî li nîvgirava Osa ya Costa Rica bi berfirehî lêkolîn kiriye û 350 amûrên tomarkirina dengê li ser daran girêdaye. AI daneyên tomarkirî analîz kir da ku dengên meymûnan û rêwîtiya wan bişopîne. Ev lêkolîn fikarên girîng derbarê parêzgeha jîngeha xwezayî ya Costa Rica ya pir giranbiha de derdixe holê û pêdiviya lezgîn bi şopandina jiyana kovî ya bi alîkariya AI-yê nîşan dide.


Pejirîna dengî, ango cihêrengiya dengên di hawîrdorekê de, tenduristiya ekosîstemekê nîşan dide. Pejirîneke dengî ya dewlemend û cihêreng, ku tê de gelek dengên çûkan û dengên kêzikan hene, nîşana ekosîstemeke saxlem û geş e. Lêbelê, tevliheviya dengî jî dikare windabûna cihêrengiya jiyanê nîşan bide. Kesên ku di warê parastina xwezayê de dixebitin, van encaman ji bo nirxandina serkeftina bernameyên vejandina jîngehê bi kar tînin. Li Costa Rica, lêkolînerên wekî Monica Retamosa biyoakustîkê ji bo şopandina ekosîsteman bi kar tînin û daneyên kêrhatî derbarê cureyên wekî çûka zengilî (bellbird) de peyda dikin ku alîkariya xebatên parastinê dikin.


Nêçîra neqanûnî û daristanbirîn bi îhtîmaleke mezin li herêmên ku gihîştina wan zehmet e û çavdêriya rasterast lê ne gengaz e, pêk tên. Bi danîna senzorên biyoakustîk di nav daristanên parastî de, lêkolîner dikarin dengên zindî yên motorên zincîrî an jî dengên fîşekan tomar bikin. Ev yek demê têr dide rayedaran ku destwerdanê bikin. Ev teknolojî jixwe li herêmên wekî Daristana Baranê ya Amazonê ji bo pêşîgirtina li bikaranîna neqanûnî ya çavkaniyên xwezayî hatiye sepandin.


Guhertina şêwazên dengkirina cureyan dikare bibe yekem nîşana bandorên guhertina avhewayê. Bo nimûne, lêkolînên biyoakustîkê nîşan dane ku hin cureyên çûkan ji ber bilindbûna germahiyê dest bi strana xwe di frekansên cuda an demên cuda yên rojê de kirine. Van guhertinan dikarin şêwazên zayînê asteng bikin, bandorê li torên xwarinê bikin û aramiya ekosîstemê têk bibin.


Tevhevbûna AI-yê di biyoakustîkê de pêşketineke mezin di vê qadê de çêkiriye. Mînakî, Dr. Julie Oswald ji Enstîtuya Okyanûsên Skotlandê ya Zanîngeha St Andrews pergaleke AI-yê bi navê Rocca çêkiriye. Ev pergal algorîtmayeke dabeşkirina dengên odontocete ye ku di wextê rast de dixebite. Rocca bi karanîna fêrbûna makîneyê, dengên delfînan li gorî cure û cihê wan ji hev cuda dike û ji ber vê yekê dikare bi sedan cureyên dengên ku delfîn ji bo ragihandinê bi kar tînin nas bike. Ev amûr analîza dengê pir hêsantir dike, nemaze dema ku ew bi vekolîna pir kedkar a tomarkirinên bi mîkrofonên binê avê hatine çêkirin were berawirdkirin.


Hin zehmetiyên ku biyoakustîkê pê re rû bi rû dimîne, kar kirin bi daneyên pir zêde yên ku analîzeke hesabkerî ya pêşketî dixwazin, û herwiha cudakirina dengên ku li ser hev dikevin in. Lêbelê, bi alîkariya AI-ya pêşketî û hesabkirina ewrî, dê di demên nêzîk de karîgeriya analîzkirina dengan baştir bibe. Di pêşeroja nêzîk de, bi yekgirtina biyoakustîkê û teknolojiyên din ên parastinê, wekî hestkirina dûr û şopandina genetîkî, dibe ku agahiyên hê zêdetir derbarê parastina cihêrengiya jiyanê de werin bidestxistin.


Biyoakustîk di warê parastina xwezayê de şoreşekê pêk tîne û dihêle ku zanyar bi awayên ku berê qet ne gengaz bûn, “guh bidin” xwezayê. Ev teknolojî dengên nerm ên di hawîrdorê de tomar dike û rêbazeke gelek baş e ji bo şopandina cureyên di bin xetereyê de, şopandina xerabûna jîngehê û nirxandina bandorên guhertina avhewayê. Her ku teknolojî pêşve diçe, biyoakustîk dê di parastina cihêrengiya jiyanê ya cîhanê de roleke hê mezintir bilîze.



Çavkanî:


  1. Biological Recording. (2024, December 11). How can we use sound to measure biodiversity? https://biologicalrecording.co.uk/2024/07/09/bioacoustics-1/

  2. Castro, G. (2025, February 25). Costa Rica is saving forest ecosystems by listening to them. WIRED. https://www.wired.com/story/costa-rica-forest-conservation-sounds/

  3. MÜLLER, J., MITESSER, O., & SCHAEFER, H. M. (2023, October 17). Soundscapes and deep learning enable tracking biodiversity recovery in tropical forests. Nature. https://www.nature.com/articles/s41467-023-41693-w

  4. O'BRIEN M. (2024, December 23). AI will eavesdrop on world's wildest places to track and help protect endangered wildlife. AP News. https://apnews.com/article/artificial-intelligence-spider-monkey-tracking-9e863fa6c873ecbf8441b33272ccfed2



Comments


bottom of page