Kartoon Çawa Bandorê li Zarokan Dikin?
Ji hêla Sarya Gulec ve hatiye nivîsandin
Kartoon di şekilkirina zarokan de roleke sereke dilîzin; ew di jiyana rojane ya zarokan de yek ji awayên hevpar ên şahiyê ne û bandorên wan ên erênî û neyînî yên girîng li ser wan hene. Her wiha, ew alîkariya mejiyê zarokan dikin ku têkiliyên girîng ava bike û bi dîtina ramanên nû û heta afirandina çîrokên cuda yên li ser bingeha kartoonên ku temaşe dikin, afirînerî û xeyalkirina wan zêde dikin. Di vê gotarê de, bandorên rasterast an jî yên têkildar ên kartoonan dê li ser bingeheke zanistî bên nîqaşkirin.
Ya yekem, kartoon dibin sedem ku zarok di temenekî biçûk de dest bi fêrbûnê bikin. Bi taybetî, kartoonên perwerdehiyê ne tenê şekl, reng û hejmaran hînî zarokan dikin, lê di heman demê de welat, çand û kevneşopiyên cuda jî nîşan didin. Mînakî, kartoonên wekî “Ramayana” an “Mahabharata” ku zarokan bi mîtolojiya Hindistanê nas dikin, bi awayekî girîng pêvajoya fêrbûnê dest pê dikin. Zarok ji rêbazên kevneşopî yên fêrbûnê zêdetir bala xwe didin kartoonan, ji ber ku dîmen, deng, bandorên dîtbarî û rengên wan bi awayekî balkêş hatine amadekirin û ev yek dibe sedem ku zarok ji dersan zêdetir agahiyan bistînin.
Ya duyem, delîlên xurt hene ku temaşekirina kartoonan dikare alîkariya pêşketina şiyanên zanistî yên zarokan bike. Kartoon dikarin di pêşxistina mantiq û ramana analîtîk, pêvajoyên dîtbarî û bihîstinê, û baldariya domdar û hilbijartî de alîkar bin (3). Ji bilî pêşketina zanistî, zarokên ku kartoonan temaşe dikin, bi gelemperî ji zarokên din şiyanên zimanî yên baştir pêş dixin. Kartoon her wiha hînî zarokan dikin ku çawa pêşerojê pêşbînî bikin. Dema ku ew dibînin karakter çawa pirsgirêkên xwe çareser dikin, kartoon wan teşwîq dikin ku ji bo pirsgirêkên pêşerojê çareseriyan bibînin.
Zarok bi piranî ji bo kêfê kartoonan temaşe dikin. Ji ber vê yekê, ew yek ji baştirîn awayên kêmkirina stresê di nav zarokan de tên hesibandin. Dibe ku mezintirîn bandora kartoonan li ser zarokan hêza wan a berdana endorfînan be; ev madeyên kîmyewî berpirsiyarê afirandina rewşa hestî ya xweş in (1). Tiştên ku zarok di kartoonan de dibînin dikarin alîkariya wan bikin ku eleqeyên nû yên ku belkî dê tu carî keşf nekiriba, bibînin. Mînakî, dibe ku ew werzîşeke ku dixwazin ceribandinê bibînin. Lê kartoon di heman demê de dikarin bibin sedema pêşdaraziyên têkildarî zayend, nijad an çandê.
Li hember van taybetmendiyên erênî, kartoon dikarin bandorên neyînî yên cuda li ser zarokan jî bikin. Bo nimûne, tundûtûjiya ku di kartoonan de tê nîşandan dikare bibe sedema tevgerên tundûtûjiyê. Di gelek kartoonan de tundûtûjî heye; wekî ku karakterekî bi dubarekirinê bi darê bejsbolê li serê karakterekî din dixe. Lê êşa mezin a ku lêdana bi darê bejsbolê dikare bibe sedema wê, di kartoonê de nayê nîşandan. Ev rewş dikare bibe sedem ku zarok hişmendiya xwe ya aqilane li ser encamên kiryarên xwe winda bikin an jî xwe bi fikar û tirsê hîs bikin.
Rûniştina li pêş televîzyonê dikare bibe sedema gelek pirsgirêkan, di nav de qelewbûn. Zarokên ku rojê zêdetirî 4 saetan televîzyonê temaşe dikin, îhtîmala qelewbûna wan zêdetir e. Her wiha, televîzyon dikare têkiliyên civakî yên di navbera zarokan de kêm bike û ev yek dibe sedema kêmbûna baweriya wan bi xwe. Bandoreke neyînî ya din jî ew e ku temaşekirina kartoonan dikare baldarî û dema baldariya zarokan bi awayekî neyînî bandor bike.
Pirsgirêkeke din a ku ji hêla kartoonan ve tê afirandin, kêmbûna modelên rastîn ên nimûneyî ye. Bi taybetî, zarokên biçûktir dibe ku ferqa di navbera tiştên rastîn û yên ne rastîn de fam nekin û ev yek wan tevlihev bike. Her wiha, ev rewş dikare pir xeternak be; ji ber ku dema zarok karakterekî dibînin ku tiştên xeternak dike, wekî bazdana ji avahiyekê ber bi avahiyeke din ve û bêyî ku tiştekî lê were, sax dimîne, dibe ku ew jî hewl bidin heman tiştî bikin. Ji ber vê yekê, divê dêûbav bala xwe bidin tiştên ku zarokên wan temaşe dikin an dikin.
Her çend kartoon hem aliyên erênî hem jî yên neyînî hebin, dêûbav dikarin hin gavên pêwîst bavêjin da ku zarokên wan sûdê ji wan werbigirin û di heman demê de xetereyan kêm bikin. Li vir çend rê hene ku dikarin ji wan sûdê werbigirin:
Kartoonên perwerdehiyê, li gorî temenê zarokan û bêyî tundûtûjiya zêde an pêşdaraziyên neyînî hilbijêrin. Demjimêrên dîtina ekranê bisînor bikin: Ji bo dema ku zarok her roj ji bo temaşekirina kartoonan derbas dikin, sînorekî zelal destnîşan bikin. Akademiya Pediatrî ya Amerîkayê ji bo zarokên di navbera 2 û 5 saliyê de rojê herî zêde saetek temaşekirina ekranê pêşniyar dike û ji bo zarokên mezintir jî sînorkirinên domdar pêşniyar dike.
Li şûna ku bihêlin zarok bi awayekî pasîf kartoonan temaşe bikin, ji wan derbarê pêşandanê de pirsan bikin da ku ramana rexneyî di wan de pêş bixe. Bo nimûne, “Tu difikirî dê paşê çi bibe?” an “Çima karakter wî biryarê da?”
Zarokan teşwîq bikin ku li derve bilîzin, beşdarî werzîşan bibin an jî tev li çalakiyên afirîner ên wekî xêzkirin û çîrokbêjiyê bibin, da ku di dema wan a li ber ekranê de hevsengiyek çêbibe.
Zarokan fêr bikin ku ferqa di navbera rastî û xeyalê de nas bikin û ji wan re rave bikin ku kiryarên di kartoonan de her tim encamên rastîn ên di cihana rast de nîşan nadin. Ev yek dihêle ku dêûbav çavdêriya tiştên ku zarokên wan pê re rû bi rû dibin bikin û derbarê mijar an tevgerên xemgîn ên ku di pêşandanê de tên nîşandan de bi wan re biaxivin.
Di encamê de, kartoon dikarin hem bandorên erênî û perwerdehiyê hem jî bandorên neyînî û heta xeternak li ser zarokan hebin. Divê dêûbav her tim çavdêriya tiştên ku zarokên wan temaşe dikin bikin û heke pêwîst be destwerdanê bikin.
Çavkanî:
EuroKids. (2023, May 11). The positive and negative impact of cartoons characters on children: A balanced view. https://www.eurokidsindia.com/blog/impact-of-cartoons-characters-on-children.php
Ghilzai, S. A., & Alam, R. (2017, January). Impact of Cartoon Programs on Children's Language and Behavior. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/323523698_Impact_of_Cartoon_Programs_on_Children%27s_Language_and_Behavior
Magdy, W. (2023, June 8). How cartoons affect children's behavior? Rowad Al Khaleej International Schools. https://www.rowad-alkhaleej.edu.sa/how-cartoons-affect-childrens-behavior/
Skariah, F., & Vj, D. (2022, May). Effect of cartoon viewing habits on developmental skills and attention span of preschool children. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/360895576_Effect_of_cartoon_viewing_habits_on_developmental_skills_and_attention_span_of_preschool_children
Wijethilaka, T. S. (2020, October). Effect of cartoons on children. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/345066689_Effect_of_cartoons_on_children





Comments