Marie Curie: Biryardariya Zanistî
Updated: 5 days ago
Ji hêla Emir Taha Macit ve hatî nivîsandin
Di nav gelek şoreşgerên warê zanist û kîmyayê de, kêm kes hene ku wekî Marie Curie cîhana zanistê hejandibin. Wê salên xwe di depoyeke kevn û xirab de, di nav kîmyewiyên xeternak de derbas kirin — ev yek di demekê de bû ku welatê wê di bin desthilata tund a Rûsyayê de bû. Di wê demê de, wê û mêrê xwe hêmanên radyoaktîf polonyûm û radyûm keşf kirin û têgeha "radyoaktîvîteyê" danîn. Bi saya îradeyeke polayî û kedeke mezin, Marie Curie di cîhana kîmyayê de bû semboleke rastîn û qanûnên vê qadê hem di warê zanistî û hem jî di warê civakî de ji nû ve nivîsand.
Ew di 7ê Mijdara 1867an de li Varşovayê, bi navê Marya Sklodowska ji dayik bû. Di wê demê de, Polonya di bin desthilata Împaratoriya Rûsyayê de bû. Ev desthilatdarî rê li ber pêşveçûna çandî ya Polonyayê girt, derfeta xwendina bilind ji bo jinan asteng kir û gelek astengiyên din jî derxistin pêş. Ev zext û zordarî Marieya ciwan gelekî aciz kir; kesekî ku her tim girîngiyeke mezin dida perwerde û lêkolînên xwe yên zanistî. Ji ber vê yekê, ew ji bo lêgerîna zanînê çû Parîsê da ku li Zanîngeha Sorbonneê bixwîne. Piştî salan ji jiyana xwe bi nan û çayê li wargeha xwe, wê hevjînê xwe yê jiyanê û hevkarê xwe yê zanistî, Pierre Curie, nas kir. Herduyan şantiyeyek dibistana bijîşkî ya terikandî veguherandin laboratuwarekê, bi hev re ceribandin û lêkolîn kirin da ku doktorayên xwe yên têkildar bi dest bixin. Ev depo, ku wan veguherand da ku ji wan re bêtir azadî ji ya li odeyên zanîngehê bide, ew cihê ku ew ê vedîtinên xwe yên navdar bikin e.
Di sala 1896an de, Henri Becquerel tiştê ku wî jê re digot Tîrêjên Uranîkê keşf kir, derdanên ji xwêyên uranyûmê (U, jimara atomî 92) ku dikarin plakayên wênekêşiyê eşkere bikin û hewayê iyonîze bikin, bêyî ku hewcedariya enerjiya derveyî hebe hin elektronên wê ji holê rakin. Ceribandina wî piştî keşfa tîrêjên X ji hêla Wilhelm Conrad Roentgen ve hat, û ji ber meraqa wî ya li ser girêdana wan a gengaz bi fosforesansê ve çêbû. Piştî keşfkirina bandorên penetrasyon û tarîbûnê yên xwêyên uranyûmê li ser plakayên wênekêşiyê di bin hewaya ewrîn de jî, Becquerel nûçeya keşfa xwe belav kir û dest bi lêkolînên din kir. Dema ku ev nûçe gihîşt Marie, ew biryar da ku wê wekî rêyek ji bo avakirina teza xwe berfireh bike.
Wê nimûneyên uranyûmê yên cûrbecûr di formên cûda de wekî heliyayî, krîstalîzekirî û tozkirî lêkolîn kirin. Bi karanîna elektrometreya pîezoelektrîkî ya Curie, elektrometreyek taybetî ku ji hêla Pierre û birayê wî Jacques ve hatî çêkirin ku dikare bi karanîna kuartza pîezoelektrîkî û elektrometreyek çargoşeyî barên elektrîkê yên sivik bi rast bipîve, ew karîbû kifş bike ku rewşa fîzîkî ya madeyê bandorê li mîqdara îyonîzasyona ku ew çêdikin nake; tenê mîqdara atomên uranyûmê di nimûneyê de bandor dike. Ev yek bû sedema kifşkirina taybetmendiyên hundurîn ên atoman ên radyoaktîvîteyê - termek ku wê afirand - kifşkirinek ku li dijî teoriyên atomî yên berbelav ên wê demê bû ku pêşniyar dikirin ku atom hişk, neguherbar in, û ji bo hilberandina enerjiyê hewceyê reaksiyonan bi atomên din re ne.
Wekî din, Marie dixwest radyoaktîvîteya hêmanên din biceribîne da ku diyar bike ka ew tenê ji bo uranyûmê ye, û her elementek di tabloya periyodîk de di wê demê de analîz kir da ku wiya bike. Di vê qonaxa ceribandinê de, wê her weha radyoaktîvîteya Thorium (Th, hejmara atomî 90) kifş kir. Piştî ku di tabloya periyodîk de derbas bû, wê çavê xwe danî ser ceribandina mîneralên cûrbecûr ên ku U an Th tê de hene û nagirin da ku bibîne ka hebûna di tevliheviyek xwezayî de bandorê li radyoaktîvîteyê dike. Her çend xwendin ji bo mîneralên wekî kevirên asayî û piraniya yên din ên ku U an Th tê de hene dihat hêvîkirin jî, wê di hin encaman de anomalî dît, bi taybetî pitchblende (U3O8) û torbernît (Cu(UO2)2(PO4)2 · 12H2O). Her çend divê ew ji ber nepakiya xwe ji uranyuma paqij a giraniya xwe kêmtir radyoaktîf bûna jî, torbernît du qat radyoaktîftir bû, û pitchblende çar qat radyoaktîftir bû. Ev yek bû sedem ku Marie hebûna hêmanên nenas di nav van mîneralan de texmîn bike û ji Pierre alîkariyê bixwaze da ku hîpoteza xwe îspat bike.
Wan biryar da ku pêvajoyek bikar bînin di seranserê ceribandinên xwe de, ku dê çar salên dijwar bidome, ku tê de perçekirin û helandina ton bermayiyên pitchblende, veqetandina hin hêmanên ne-radyoaktîf bi rêya hişkkirina kontrolkirî, û, bi rêzdarî, barîna perçeyî û krîstalîzasyona perçeyî ji bo rakirina mîqdarên piçûk ên hêmanên nepenî ji bismuth û baryûmê hene. Wan ew elementa ku bi bîsmûtê ve girêdayî bû, li ser navê welatê Marie yê bindest, kirin "polonyûm"; û ya ku bi baryûmê ve girêdayî bû jî, kirin "radyûm". Polonyûm xwedî nîv-jiyaneke kurt a nêzîkî 138 rojan bû –ku ev yek dibû sedema hilweşîna wê û rê li ber kombûna wê di dema ceribandinan de digirt–, lê nîv-jiyana radyûmê nêzîkî 1600 sal bû; ev yek bû sedem ku malbata Curie bigihîjin encamên berbiçav, yên ku di kozika wan a tarî de dibiriqîn.
Vedîtinên wan ên mezin bûn sedema wergirtina Xelata Nobelê ya Fîzîkê ya 1903an ligel Henri Becquerel, û Marie jî bû sedema wergirtina Xelata Nobelê ya Kîmyayê ya 1911an piştî ceribandinên din ku delîlên zêdetir peyda kirin. Piştî ku Pierre di sala 1906an de ji ber qezayek ku erebeyek hespan tê de bû mir, Marie tevî bandora fîzîkî ya ku li ser laşê wê dikir, xebata wan berdewam kir. Têkiliya dirêj a bi radyasyonê bû sedema mirina wê di sala 1934an de ji ber anemiya aplastîk. Di dawiyê de, îradeya wê ya berdewamkirina lêkolînek ku têgihîştinên cûrbecûr di zanistê de di şert û mercên xirab de ji nû ve şekil daye, wê wekî yekane kesê ku di du dîsîplînên zanistî yên cuda de Xelatên Nobel wergirtiye qezenc kiriye, û mîrateyek afirand ku nayê paşguh kirin.
Çavkanî:
(n.d) MARIE CURIE. The Nobel Prize. https://www.nobelprize.org/stories/women-who-changed-science/marie-curie
Shanbhag, Nandan M et al. “Marie Curie (1867-1934): Twice Nobel Laureate and Her Enduring Legacy in Radiation Medicine.” Cureus vol. 16,8 e66703. 12 Aug. 2024, doi:10.7759/cureus.66703
(n.d.) Uranic Rays. Radioactivity. https://radioactivity.eu.com/articles/phenomenon/uranic_rays
Britannica Editors. (2019). pitchblende. Encyclopedia Britannica .https://www.britannica.com/science/pitchblende





Comments