top of page
alt=""
Hevsel Times Logo Transparent Red.jpg

Mîmariya Xwe: Mekanîzmayên Psîkolojîk ên Şîroveyên Serbixwe û Pêvgirêdayî

6 days ago
5 min read

Ji hêla Bedirhan Atabay ve hatî nivîsandin


Ji bo demeke dirêj, mirovahiyê di derbarê ka hişê mirov ji çi pêk tê de xwedî texmîneke bingehîn bû. Tiştê ku em wekî hişê mirov dihesibînin, pir caran ajokareke xweser e ku xwedî sînor, taybetmendiyên cihê, xwestek û berxwedanê ye. 


Biryarên me, hilbijartinên kariyerê, û nirxandinên me yên qîmeta xwe pir caran wekî îfadeyên reseniya kesane tên pênasekirin. Lêbelê, psîkolojiya nav-çandî nîşan dide ku ev pênaseya kesayetiyê ne rastiyeke cewherî ya xwezaya mirovî ye. Belkî, ew paradîgmayeke taybet, a ku bi awayekî çandî hatiye avakirin, temsîl dike. Xwe-pêkanîn dikare wekî avahiya şemaya psîkolojîk a takekesekî were pênasekirin, û ew di nav ekosîstemên civakî yên cuda de têkildar e.


Di gotara xwe ya bingehîn a sala 1991'an de, Hazel Markus û Shinobu Kitayama cudahiya di navbera têgihîştinên xwe-bûnê yên serbixwe û hevgirêdayî de pêşkêş dikin: Li şûna ku nasnameyê wekî tiştekî biyolojîk ê statîk bihesibînin, ew îdia dikin ku normên çandî yên di asta makro de bandorê li ser pêvajoyên kognîtîf û hestyarî yên di asta mîkro de dikin. Ji ber vê yekê, ev xebat wekî girêdanek di navbera civak û xwe-bûnê de, û herwiha perspektîfeke nû di têgihîştinên xwe-bûnê de derket pêş.


Xwe-têgihiştina serbixwe xwe dispêre wê baweriya şaş ku kesayetî hebûneke cihê ye, ji derdora xwe ya civakî veqetandî ye. Di civakên rojavayî de ku ev avahî serdest e, peywira pêşketinê ya sereke vedîtin û derbirîna taybetmendiyên navxweyî ye. Ji ber vê yekê, bandora faktorên derve li ser xwe-têgihiştina me serbixwe tê hiştin.


Di xebata xwe ya bingehîn a bi navê Têgeha Xwe de, Morris Rosenberg destnîşan dike ka kes çawa zanîna xwe ya li ser xwe li dora taybetmendiyên navxweyî yên sabit; wekî şiyan, xisletên kesayetiyê, û nirxên etîkî, birêxistin dikin. Têgihîştina xwe ya serbixwe îdia dike ku têkiliyên civakî di serî de tenê wekî qadên xwe-îfadekirin û xwe-pejirandinê xizmet dikin.


Di vê navberê de, reftar pir caran wekî derketina rasterast a hundirê me tê şîrovekirin: Dema ku em tevdigerin, tê texmînkirin ku reftara me xweya me ya rastîn nîşan dide. Ji ber vê yekê, parastina hevgirtina hundirîn di nav rewşên civakî yên cihêreng de wekî nîşana gihîştina psîkolojîk û durustiyê tê dîtin. Guhertina reftara xwe ji ber avahiya civakî pir caran wekî sextekariyê an nerastî tê rexnekirin.


Wekî din, tê bawer kirin ku motîvasyon ji xwesteka me ya ji bo pêşxistin û îdiakirina xwe derdikeve. Teoriya Xwe-Biryardayînê ya Edward Deci û Richard Ryan destnîşan dike ku xweseriya tê hîskirin ji bo kesên ku di çandên serbixwe de hatine mezin kirin pêdiviyeke psîkolojîk a krîtîk e. Gefa li ser biryar an armancên xwe rasterast motîvasyona hundirîn lawaz dike, ji ber ku kesayetî ji şiyana wê ya tevgerdana serbixwe ji faktorên derveyî derdikeve.


Ji aliyê din ve, têgihîştina xwe ya navgirêdayî kesayetiyê wekî hebûneke li ser bingeha têkiliyan pênase dike ku ji şûna ku serbixwe be, zêde girêdayî pêwendiyên civakî ye. Li gelek çarçoveyên Asyaya Rojhilat, Asyaya Başûr, Amerîkaya Latînî û Afrîkayê, kesayetî ji şûna ku ji xwe bi xwe were, ji beşdariyên civakî çêdibe.


Di vê şemayê de, peywira pêşketinê ya sereke ew e ku mirov xwe ji yên din entegre bike: Divê tu ahengiyê biparêzî û wezîfeyên xwe wekî ku pêwîst e bi cih bînî da ku li gorî hêviyên civakî tevbigerî. Xwe di têkiliya bi kesên taybet re tê pênasekirin, ku ev yek nasnameyê li şûna ku razber be, kontekstual dike.


Di lêkolîna xwe ya sereke ya li ser atribûsyona civakî de, Joan Miller nîşan dide ku dema reftarên mirovan şirove dikin, kesên ji paşxaneyên çandî yên navgirêdayî bi rêkûpêk tekezî li ser rolên civakî û erkên civakî dikin, lê belê kesên ji paşxaneyên serbixwe encaman zêde bi taybetmendî û armancên xwe yên şexsî ve girê didin. Ji bo kesekî navgirêdayî, reftar wekî bersiveke bibandor tê dîtin ku xizmeta çarçoveya civakî dike û li hêviyên civakê digere.


Motîvasyon di çarçoveyeke navgirêdayî de pir cuda dixebite. Li şûna ku mirov bi rêya cudahiya takekesî li pêşketina xwe bigere, mirov bi rêya xizmeta avahiya civakî li pêşketina xwe digere. Cîbicîkirina erkekî malbatî an jî pêkanîna hêviyeke civakî, ango parastina hevsengiya civakî, hesta qîmeta xwe dide mirov. Di vê çarçoveyê de, guhertina reftarên xwe ji bo ku li gorî roleke civakî ya diyarkirî be, wekî nepakî nayê dîtin, lê belê wekî nîşandaneke bingehîn a gihîştîbûn, xwegirtin û rêzgirtina ji bo civakê tê dîtin.


Di tevahiyê de, cudahiya di navbera têgihîştinên xwe-bûyînê yên serbixwe û yên nav-girêdayî de ji rapirsiyên xwe-ragihandinê û reftarên civakî wêdetir diçe. Belkî, ew di pêvajoyên kognîtîf ên bingehîn û temsîliyên neural de xuya dibe. Richard Nisbett û hevkarên wî bi hûrgilî şirove kirin ka têgihîştinên xwe-bûyînê yên çandî çawa li ser şêwazên kognîtîf ên cihêreng tên nexşekirin:


Têgihîştinên xwe-bûyînê yên serbixwe xwedî şêwazek kognîtîf a analîtîk in, ku bi kêmbûna baldariyê li ser çarçoveyê têne nasîn û bi mantiqa fermî têne kategorîzekirin.


Ji aliyê din ve, têgihiştinên xwe-girêdayî şêwazek zîhnî ya gerdûnî pêş dixin, ku bi baldariyeke zêde li ser dînamîkên berfireh û kontekstual tê nasîn. Ji ber vê yekê, di peywirên baldariya dîtbarî de, kesên xwedî têgihiştinên xwe-girêdayî bi awayekî domdar hêmanên paşxanê zûtir û bi hûrgiliyeke zêdetir pêvajoyê dikin.


Pêşketinên di nêro-zanista çandî de ji bo van qaliban piştgiriyeke biyolojîk peyda dikin: Di ceribandineke fMRI de ku ji aliyê Sui, Liu, û Han (2009) ve hatiye kirin, lêkolîneran qalibên çalakbûna neuralî di korteksa prefrontal a medyal (mPFC) de — herêmeke mejî ya ku bi awayekî sîstematîk bi pêvajoya xwe-referansî ve girêdayî ye — nirxandin. Dema ji beşdarên Rojava hat xwestin ku taybetmendiyên ku xwe li hember dayikên xwe dihesibînin binirxînin, mPFC ji bo nirxandinên xwe bi xurtî çalak bû, lê ji bo nirxandinên dayikên wan ti çalakbûneke berbiçav nîşan neda.


Lêbelê, dema ku beşdarên Çînî heman peywirê pêk anîn, qada mPFC di dema nirxandinên hem xwe û hem jî dayikê de bi awayekî xurt çalak bû. Ji nêrîna neurobiyolojîk ve, temsîla kesên din ên têkiliyî yên girîng, bi wateya herfî, di nav mîmariya neuralî ya konsepta xwe de yekbûyî ye.


Dikare were gotin ku muameleya bi têgihên xwe-têgihiştinên serbixwe û nav-girêdayî re wekî kategoriyên hişk û ji hev dûrxistî, hêsankirineke zêde ya psîkolojiya mirovî ye. Piraniya mirovan meyla wan heye ku hest bi her du têgihên xwe-têgihiştinên serbixwe û nav-girêdayî bikin. Lêbelê, awayê ku em kiryar û jiyana xwe têdigihîjin, bi kûrahî girêdayî van têgehan e, û ev yek wan dike beşekî girîng û bingehîn ê têgihiştina xwe.



Çavkanî:


  1. Thomasy, A. (2025). Peto’s Paradox: How Gigantic Species Evolved to Beat Cancer. The Scientist https://www.the-scientist.com/peto-s-paradox-how-gigantic-species-evolved-to-beat-cancer-72725

  2. Caulin, A. F., & Maley, C. C. (2011). Peto's Paradox: evolution's prescription for cancer prevention. Trends in ecology & evolution, 26(4), 175–182. https://doi.org/10.1016/j.tree.2011.01.002

  3. Koeffler, H. P., McCormick, F., & Denny, C. (1991). Molecular mechanisms of cancer. The Western journal of medicine, 155(5), 505–514.

  4. Tollis, M., Boddy, A.M. & Maley, C.C. Peto’s Paradox: how has evolution solved the problem of cancer prevention?. BMC Biol 15, 60 (2017). https://doi.org/10.1186/s12915-017-0401-7

Comments


bottom of page