Newheviyên Veşartî: Çima Zanyarên Reş ji bo Xelatên Nobelê Paşguh Dikevin?
Ji hêla Nur Kilickiran ve hatiye nivîsandin
Zanyarên Reş hîn jî di xelatên bi prestîj ên wekî Xelatên Nobelê de bi cudakariya veşartî re rû bi rû dimînin; ev yek balkêş e. Ma ev dikare wekî nîşana alîgiriyên dîrokî û astengiyên sazûmanî yên di cîhana zanistê de were hesibandin? Temsîliyeta kêm a zanyarên Reş di platformên bi prestîj ên wekî Xelatên Nobelê de kêmbûna nasandina destkeftiyên kesane û alîgiriyên sîstematîk ên di nav civakên zanistî de eşkere dike.
Xelatên Nobelê ku di sala 1901’an de ji hêla Alfred Nobel ve hatine damezrandin, xelatên navneteweyî yên bi prestîj in ku destkeftiyên di warên Fîzîkê, Kîmya, Dermanê, Edebiyatê, Aştiyê û Zanistên Aborî de nas dikin. Ev xelat ji bo pêşkêşkirina destkeftiyên girîng û rêzgirtina ji kesên ku beşdarî pêşketina mirovahiyê dibin, têne dayîn.
Lêbelê, dema ku em li dîroka van xelatan dinêrin, xuya dibe ku zanyarên Reş di nav xelatgirên wan de bi awayekî dadperwerane nayên temsîlkirin. Nebûna serketiyên Reş di nav Xelatên Nobelê yên sala 2024’an de nîşan dide ku destkeftiyên kesane kêm têne nirxandin û derfetên dadperwerane û wekhev hîn jî nehatine peyda kirin. Nasandina kêmtir a zanyarên Reş kêmbûna derfetên wekhev di pêvajoyên xelatdayînê, lêkolînên zanistî û vedîtinan de destnîşan dike. Digel ku ev rewş nîşan dide ka newekhevî di cîhana zanistê de çiqas kûr cih girtiye, hewcedariya nêzîkatiyekê ya dadperwerter û berfirehtir jî ji bo çareserkirina vê pirsgirêkê destnîşan dike. (1)
Civak û medyayê di vê newekheviyê de roleke mezin dilîzin: Nirx, têgihiştin û bendewariyên civakê serkeftinên van kesan kêm dinirxînin û alîgiriyên nijadî yên ku li çaraliyê cîhanê hene xurtir dikin. Wekî din, dibe ku medya ji tekezîkirina van destkeftiyan dûr bikeve û ev yek bibe sedem ku xelatgir bi normên Ewropî-navendî û çandî yên serdest bên nîşandan. Ev rewş dibe sedema kêmbûna cihêrengiya zanistî. Ji ber vê yekê, ji bo parastina derfetên wekhev, divê civak û medya li hember vê newekheviyê hesas bin. (1)
Îro, Komîteya Nobelê û kongreyên din ên zanistî yên mezin hin xebatan ji bo pêşxistina azadî û cihêrengiyê dikin. Mînakî, ew hewl didin ku di serlêdanên xelatan de zêdetir jin û kesên ji komên etnîkî yên cuda bên tevlîkirin û di lêkolînên zanistî de li ser wekheviya nijadî û zayendî zêdetir tekez bikin da ku cihêrengî û tevlêbûna hemû kesan pêş bixin. Lêbelê, ev hewldan hîn jî têrê nakin. (2)
Newekheviyên civakî û zanistî, ne tenê paşguhkirina destkeftiyên kesane, bi awayekî girîng û eşkere kêmtemsîlkirina zanyarên Reş di nav xelatgirên Nobelê de nîşan didin. Nijadperestî, ligel pêşdaraziyan, di dîrokê de di nav zanistê de belav bûye û berdewam kiriye. Nirxandina newekhev a destkeftî û beşdariyên zanistî yên girîng ên gelek zanyarên Reş dibe sedema ku ew di van xelatên bi prestîj de kêm bên nasandin. Ev pirsgirêk dikarin bi teşwîqkirina cihêrengiyê û sepandina pergalên nirxandinê yên ku bi awayekî xurt li ser prensîbên wekheviyê hatine avakirin, bên çareserkirin. Divê em balê bikişînin ser van hewldanan da ku destkeftiyên hemû zanyaran bên nasandin. Rastkirina xeletiyên rabirdûyê û avakirina cîhaneke zanistî ya berfirehtir bi rakirina alîgiriya bêdeng dest pê dike. Ji ber vê yekê, divê Xelatên Nobelê bibe sembola vê guhertinê, pêvajoya xelatdayînê ya ku derfetên wekhev ji hemû zanyaran re misoger dike bêtir pêş bixe û dadperweriya tam di nav civaka zanistî de misoger bike. (2)
Çavkanî:
Boyce, J., Crittenden, F., & Allsop, A. (2024, December 12). Nobel prizes overlook Black scientists because of this quiet bias. Scientific American. https://www.scientificamerican.com/article/nobel-prizes-overlook-black-scientists-because-of-this-quiet-bias/
Thompson, A. (2024, October 10). Nobel prizes are still failing to celebrate the diversity of science. New Scientist. https://www.newscientist.com/article/2451324-nobel-prizes-are-still-failing-to-celebrate-the-diversity-of-science/





Comments