Paradoksa Peto: Çawa Dêwên Xwezayê li dijî Penceşêrê li ber xwe didin
Ji hêla Emir Taha Macit ve hatî nivîsandin
Li gorî mekanîzmayên bingehîn ên penceşêrê, mirov dê texmîn bike ku organîzmayên xwedî laşên mezin, ku ji bo jiyaneke dirêjtir xwedî şaneyên zêdetir in, dê xwedî zêdebûneke pir mezin a rîska penceşêrê bin. Mînak, eger em rîska penceşêra kolorektal a mirovan bigihînin asta balîna şîn, em ê bigihîjin wê encamê ku dê ji sedî sed îhtîmala her balîneke şîn hebe ku heta 80 saliyê bi penceşêrê bikeve, lêbelê ew pir kêm bi vê nexweşiyê dikevin. Îstatîstîkzanê Oxfordê Sir Richard Peto di salên 1970'î de vê dijberiyê destnîşan kir piştî ku wî rêjeyên penceşêrê yên wekhev di mirov û mişkan de kifş kirin, tevî cudahiyên di mezinahî û temenê jiyanê de. Ev dijberî bi navê wî wekî Paradoksa Peto hate binavkirin. Lêkolînên dawî yên li ser paradoksa ku ji aliyê Sir Richard Peto ve hatibû pêşniyarkirin, nîşan dane ku di ajalên mezin de hema hema ti zêdebûnek di metirsiya penceşêrê de çênabe, ev jî dîtinên ku ji bo piraniya cîhana memeliyan derbasdar in. Piştî ku bû sedema vedîtina mekanîzmayên parastinê yên genetîkî yên pêşketî di zîndewerên xwedî-hestiyên mezin de di asta şaneyê de, ev vedîtin ji bo pêşîlêgirtin û dermankirina penceşêra mirovan cîhaneke nû ya derfetan vedike.
Ji bo fêmkirina rîska penceşêrê, divê em pêşî mekanîzmayên wê analîz bikin. Ji bilî sedemên derve yên wekî radyasyonê, şaneyek dikare di dema mîtozê de piştî zirareke taybet a DNAyê li ser proto-onkogenan û tepeserên tumorê, bibe penceşêrî. Zirara li ser proto-onkogenan, ango genên ku mezinbûn û dabeşbûna şaneyê teşwîq dikin, jê re mutasyona onkogenîk tê gotin. Ev mutasyon genan ber bi hîperaktîvîteyê ve dibe û bi vî awayî wan dike onkogen. Ev onkogen dibin sedema mîtoza bilez, rewşeke şaneyî ya ku jê re hîperplazî tê gotin û wekî gaveke destpêkê ji bo çêbûna tumorê kar dike. Zirara li ser tepeserên tumorê nahêle ku proteîna p53 ya ku ji hêla gena TP53 ve tê kodkirin, şaneyên nû yên xerabûyî di nav vê koma hîperplastîk de tespît bike. Şaneyên ku bi lez zêde dibin dikarin di dema yek ji dabeşbûnên xwe yên gelek de kromozomên xwe bêîstîqrar bikin û girseyeke tumorî çêbikin, zirarê bidin şaneyên saxlem ên nêzîk û bi awayekî eksponentî belav bibin.
Ev ravekirin dê bibe sedema wê texmînê ku afirîdeyek mezintir dê ji ber hejmara xwe ya giştî ya xaneyan a bilindtir û temenê xwe yê dirêjtir, zêdetir bikeve ber kansêrê. Ji ber ku her dabeşbûneke zêde ya xaneyan dikare bibe sedema tumoran, organîzmayek ku ji bo çêbûna vê anormalîteyê bêtir cih û dem hebe, dê rûbirûyê rîskeke mezin bibe ku nikaribe bigihîje qonaxên paşîn ên jiyana xwe. Ev yek dibe sedema wê encamê ku afirîdeyên mezin xwedî mekanîzmayên pêşketî ne da ku pêşî li wê yekê bigirin ku kansêr jiyana wan zû bi dawî bike. Piştî ku fêm kirin ku megafauna bi awayekî din nikarîbû bigihîje hejmara xwe ya niha, onkolog û genetîknasên berawirdî lêkolînên cihêreng pêk anîn da ku cudahiyên di parastina şaneyî de di navbera mirov û memeliyên bi mezinahiyên cuda de diyar bikin. Van lêkolînan bûne sedema vedîtinên şoreşgerî yên ku dikarin lêkolînên me yên li ser penceşêrê bi awayekî mayînde biguherînin.
Wekî zindewerên diploîd ku ji her dêûbavî komek kromozom mîras digirin, di mirovan de li ser Kromozoma 17 yek lokusa genê TP53 heye ku du alelên TP53 dihewîne. Zirara navborî ya li ser astengkerên tumorê ji ber mutasyon an windabûna van alelan çêdibe. Di nav cureyan de, xwedîbûna kêmtir kopiyên genê TP53 rîska windakirina tam a parastina p53 û, di encamê de, rîska penceşêrê zêde dike.
Dema em li afirîdeyên ji me biçûktir dinêrin, em dikarin bibînin ku mişkan xwedî heman sîstema me ya du-allelî ne. Her çend guhertoya wan a TP53, Trp53, mîna ya me bixebite jî, metabolîzmaya wan a leztir a ku cureyên oksîjenê yên reaktîf (ROS) hildiberîne û pêşîgirtina wan a li ser zayînê li şûna dirêjahiya jiyanê, dibe sedema xaneyên wan ên lawaz, ku ev yek dibe sedema parastineke lawaztir li dijî penceşêrê û bi vî awayî rêjeyên penceşêrê bilindtir dibin.
Lêbelê, lêkolînan nîşan dane ku berevajî kopiya me ya yekane ya gena TP53, fîl li seranserê 20 lokûsan xwedî 20 kopî ne. Ev yek bi giştî 40 alelên TP53 dide wan, ku dibe sedema hejmareke mezin a yedekên genetîkî ji bo sîstema wan a birêkûpêkker. Lêbelê, piraniya van kopiyan ne wekî yên me ne. Digel ku yek kopî gena bav û kal a sereke ye, 19 kopiyên din retrogen in. Retrogenên TP53 dema ku RNA-ya peyamîn (mRNA) ji gena TP53 vediguhere DNAyê û li ser kromozomên cuda tê zêdekirin, tên afirandin. Ev retrojîn bi gelemperî xwedî swîçek genetîkî nînin, wekî jînên mirî û neçalak dimînin ku jê re pseûdojîn tê gotin. Di rewşa filan de, peresanê alîkariya wan kiriye ku van jînan bi rêya danîna wan li nêzîkî herêmên birêkûpêkker ên çalak, çalak bikin. Wekî din, hebûna zêde ya jînên TP53 yên çalak bûye sedem ku mekanîzmaya parastinê ya filan, ji bo pêşîlêgirtina derketinên penceşêrê, bi xurtî apoptosisê, ango xwekuştina xwegirî ya şaneyan, tercîh bike. Ji ber ku ji bo ku apoptoza bi bandor bibe pêwîst e ku astên p53 ji sînorekî diyarkirî derbas bibin, xwedîbûna hilberîneke bileztir a proteînê hema hema di cih de dibe sedem ku şaneya xesar dîtî berî ku tumor çêbibin, xwe-hilweşandinê bide destpêkirin. Ev taybetmendiya peresanî bûye sedema mekanîzmayeke parastinê ya ji ya me bihêztir, ku bersiva wê ya yekem hewldana sererastkirina şaneyê ye berî apoptoza.
Bi eşkerekirina hûrgiliyên Paradoksa Peto, lêkolîner nexşerêyan ji bo dermankirina penceşêrê diafirînin. Wenda bûn an jî mutasyona fonksiyona gena TP53 sedema sereke ya nêzîkî nîvê bûyerên penceşêrê li seranserê cîhanê ye. Lêkolînkirina sîstema retrogenîk a fîlê potansiyeleke mezin di warê tibê de pêşkêş dike, bi taybetî ji bo kesên ku ji Sendroma Li-Fraumeni dikişînin, rewşeke ku tê de tenê yek allela TP53 ya fonksiyonel tê mîras girtin. Di dawiyê de, Paradoksa Peto îsbat kir ku ew rêyeke berbiçav a ji bo dermankirina penceşêrê ye û mînakeke din a girîngiya lêkolînkirin û dubarekirina hêzên peresansî yên mîlyonan salî yên xwezayê ye.
Çavkanî:
Thomasy, A. (2025). Peto’s Paradox: How Gigantic Species Evolved to Beat Cancer. The Scientist https://www.the-scientist.com/peto-s-paradox-how-gigantic-species-evolved-to-beat-cancer-72725
Caulin, A. F., & Maley, C. C. (2011). Peto's Paradox: evolution's prescription for cancer prevention. Trends in ecology & evolution, 26(4), 175–182. https://doi.org/10.1016/j.tree.2011.01.002
Koeffler, H. P., McCormick, F., & Denny, C. (1991). Molecular mechanisms of cancer. The Western journal of medicine, 155(5), 505–514.
Tollis, M., Boddy, A.M. & Maley, C.C. Peto’s Paradox: how has evolution solved the problem of cancer prevention?. BMC Biol 15, 60 (2017). https://doi.org/10.1186/s12915-017-0401-7





Comments