Zirara Nehatî Vêgotin: Bandora Jîngehî ya AIyê
Ji hêla Emir Taha Macit ve hatî nivîsandin
AI û modelên wê yên bêhejmar bêguman bûne beşeke girîng a jiyana rojane ya gelek kesan. Çi ji bo plansazkirinê be, çi ji bo lêkolînê be, an jî tenê ji bo sohbetê be, AI amûreke ku pir caran tê bikaranîn e. Ev pirbûn pirsgirêkeke mezin di sîstema xebata AIyê de derdixe holê: fikarên jîngehê. Bikaranîna çend çavkaniyan ji aliyê AIyê ve, wekî elektrîk û avê, û belavbûna karbonê ya ku ew çêdike, wê dike amûreke ku ji bo jîngehê pir qirêjker û îsrafkar. Van fikaran bûn sedema pêşketinan di warê domdariyê de. Tevî ku AI çiqas bikêr be jî, zirara wê ya jîngehî kêm nabe; ji ber vê yekê, divê ew bi pîvan were bikaranîn.
Tişta yekem a ku em ê lê binêrin, bikaranîna elektrîkê ya AIyê û emîsyonên karbonê yên ku ew hildiberîne ye. Ji bo xebitandina hejmara mezin a amûrên elektronîkî yên li seranserê qadên berfireh ên ku navendên daneyan (data center) digirin, ji bo pêşkêşkirina xizmetên wan ji bikarhênerên li seranserê cîhanê re, û ji bo perwerdekirina AIyê di serî de, pêdiviya pêşdebiran bi enerjiyeke mezin heye. Mixabin, piraniya vê enerjiyê ji sotemeniyên fosîlî tê, ku ev yek li gorî hejmar û çalakiya her ku diçe zêde dibe ya navendên daneyan, dibe sedema emîsyonên karbonê yên ku bi yên hin neteweyan re têne berawirdkirin. Li gorî hin pisporan, lêkolînkirina tiştekî bi rêya modelên AI'yê 5 heta 10 qat zêdetir elektrîkê xerc dike li gorî lêgerîna wî tiştî li ser Google'ê. Ev agahî tenê balê dikişîne ser wê yekê ku bi rêya AI'yê çiqas enerjî tê xerckirin û karbon tê belavkirin. Lêbelê, elektronîkên ku tên bikaranîn, dema ku bê çavdêrî ne, pirsgirêka germbûna zêde (overheating) heye. Ev jî dibe sedema pirsgirêka din.
Bikaranîna avê ji bo sarkirina elektronîkên di navendên daneyan ên AIyê de zirareke din a mezin a AIyê li hawirdorê ye. Bikaranîna domdar a vê hardwareyê dibe sedema germbûnê, ku ji bo sarkirinê hewcedariya bi miqdarek mezin a avê çêdike. Kêmkirina ava ku ji çavkaniyên xwezayî tê girtin, bi awayekî neyînî bandorê li ekosîsteman dike û dabînkirina ava vexwarinê ya ku cîhan jixwe xwedî ye û her ku diçe kêm dibe, hê bêtir kêm dike. Wekî din, ava ku ji bo AIyê tê bikaranîn, dikaribû ji bo tiştekî ekolojîktir û mirovahîttir, wek mînak çandinî, bihata bikaranîn. Lê av ne tekane çavkaniya xwezayî ye ku ji bo AI'yê tê bikaranîn.
Ji bo pêşxistin û perwerdekirina modelek AI'yê, hardwareya pêşketî pêwîstiyek e. Hilberîna vê hardwareyê pêdivî bi materyalên cihêreng ên ji erdê heye, wek lîtyûm û kobalt, ligel hin hêmanên ku wek hêmanên kêmpeyda (REEs) têne dabeşkirin, wek nîodyûm û paladyûm. Her çend ew piştî ku pêvajoya hilberîna hardwareyê bi dawî dibe ti pirsgirêkan çênekin jî, peydakirina wan fikarên jîngehê derdixe holê. Kanzavêtina hin ji van madeyan di warê bikaranîna avê û herwiha qirêjiyê de xwedî pirsgirêkên xwe ye. Derzîn û makîneyên giran miqdarên mezin ên CO2'yê belavî atmosferê dikin, û bi vê yekê wêrankariya tevahiya pêvajoya çêkirin û parastina AI'yê zêdetir dikin.
Berhemeke din a zerardar a pêvajoyên AI'yê, ji bilî gazên serayê, bermahiyên elektronîkî (e-waste) ne. Bermahiyên elektronîkî her parçeyek ji amûreke elektrîkî, an jî bi xwe amûrek e ku êdî ne bikêr e. Ev tê de pêkhateyên wekî GPUyan û serverên kevn, pêkhateyên ku di navendên daneyan ên AIyê de tên bikaranîn, hene. Bermahiyên elektronîk bi taybetî ji ber çend sedeman pirsgirêk in. Di nav van de, lê ne tenê bi sînorî, ev hene: zehmetiya avêtin an depokirina wan, materyalên jehrîn ên ku tê de hene, û zehmetiya vezîvirandina wan ji ber gelek materyalên têkel. Ev pirsgirêk ji ber pêşketinên bilez ên di hilberîna hardwareyê de hê xirabtir dibin, ku ev yek dibe sedem ku navendên daneyan pir caran yên kevn bi yên nû biguherînin.
Hemû fikarên jîngehî yên derbarê AIyê de ku me behs kirin, bi awayekî hatine naskirin. Pêşketinên di karîgeriya enerjî û ava ku di navendên daneyan de têne bikaranîn, ew kirine domdartir, hin pirsgirêkan qismî çareser kirine û nîşanî me dane ku heke xebat li ser were kirin, AI bi rastî dikare bibe amûreke nisbeten domdar. Pêşketineke din jî ev e ku pêşxistin û perwerdekirina modelên AIyê her ku diçe karîgertir û bileztir dibe, û bi giştî kêm çavkaniyan hewce dike. Lêbelê, ev nayê wê wateyê ku AI niha an jî dê teqez bibe ekolojîk. Kêmtirîn di pêşeroja nêzîk de, navendên daneyan dê bikaranîna çavkaniyên ku di astekê de zirarê didin jîngehê bidomînin.
Wekî encam, AI amûreke bi zirara jîngehê ye ku divê bi li ber çavgirtina zirara ku di dema hilberîn û pêşxistina wê de çêdibe, were bikaranîn. Tevî alîkariya ku dibe ku pêşkêş bike jî, ew ewqas fikarên jîngehê derdixe holê ku nayên paşguhkirin. Her ku pêşketinên nû çêdibin, dibe ku AI bibe amûreke maqûl ku bêyî ku li pirsgirêkên ekolojîk were fikirîn jî were bikaranîn.
Çavkanî:
“The environmental impact of AI and how to mitigate it”, PwC Belgium, 2025, https://www.pwc.be/en/news-publications/2025/responsible-ai-environmental-impact.html#:~:text=The%20most%20scrutinised%20environmental%20impact,and%20data%20centre%20in%20question.
Adam Zewe, “Explained: Generative AI’s environmental impact”, MIT News, 2025, https://news.mit.edu/2025/explained-generative-ai-environmental-impact-0117
“AI has an environmental problem. Here’s what the world can do about that.”, United Nations Environment Programme, 2025, https://www.unep.org/news-and-stories/story/ai-has-environmental-problem-heres-what-world-can-do-about
Shaolei Ren, Adam Wierman, “The Uneven Distribution of AI’s Environmental Impacts”, Harvard Business Review, 2024, https://hbr.org/2024/07/the-uneven-distribution-of-ais-environmental-impacts
Robert A. James, Ashleigh Myers, “AI Needs Critical Materials, Fast! But From Where?”, Gravel2Gavel, 2025, https://www.gravel2gavel.com/ai-critical-materials/#:~:text=AI%20hardware%20relies%20on%20familiar,of%20data%20at%20high%20speeds.
Sammy Witchalls, “The Environmental Problems Caused by Mining”, Earth.org, 2022, https://earth.org/environmental-problems-caused-by-mining





Comments