Hembestîkirina Hespan: Bandora Hespan li ser Dîroka Mirovahiyê
Ji hêla Emir Taha Macit ve hatî nivîsandin
Li gel kûçikan, hesp jî ji mêj ve wek hevalbendên herî mezin ên ajalî yên mirovahiyê hatine hesibandin. Berî avakirina vê hevaltiyê, mirovan ji bo tevger û veguhestinê tenê bi laşê xwe ve girêdayî bûn. Lêkolîner pêşniyar dikin ku kedîkirina hespan vedigere heta 3500 B.Z. li stepa Eurasyayê. Berî kedîkirina wan, ew bi piranî wek nêçîra mezin dihatin nêçîrkirin, lê piştî wê wan şaristaniya mirovahiyê bi gelek awayan guherand, lezgîniya di şer û gerê de zêde kir, ragihandin baştir kir, û, di hin rewşan de, diyarkirin. Bi bikêrhatî û navdariya xwe ya di dîrokê de, hesp piştî kedîkirina xwe rêça û pîvana pêşketina mirovahiyê guherandin.
Berê, bazirganîkirina li ser mesafeyên dûr gelek zehmet bû. Veguhestina barên giran ên materyalan li ser rêyên kevirî bi erebeyên destî an jî bi heywanên barhilgir, kedeke dijwar û demeke berbiçav dixwest. Vê yekê bû sedem ku şaristaniyên deştên Eurasyayê derdora 5500 sal berê pêwendiyek bi hespan re deynin, û bi demê re çanda hespan li nav civakên cîran belav bikin. Lêkolînan destnîşan kirine ku di hestiyên hespan de xirabûna diranan û di hestiyên mirovan de kevirê diranan (tartr) hebûye, ku ev yek bikaranîna qemîş û siwarbûnê, ligel vexwarina şîrê hespan nîşan dide. Hespên, rêwîtiyeke berbiçav zûtir û pirrengîtir pêkan kirin, mesafeya rêwîtiyê rojane ji 15-20 mîlan zêde kirin heta 100 mîlan û derbasbûna ji eraziyên dijwar mimkun kirin. Ev bi taybetî ji bo eşîrên koçer ên Eurasyayê bikêrhatî bû, ku dihîşt jiyana wan bi awayekî zêdetir gerok be. Ji bilî veguhestina kelûpelan, hesp ji bo ragihandina di navbera wargehan de jî bikêrhatî bûn. Hin sîstem hatin pêşxistin da ku peyam ji siwaran re werin dayîn ku wan kom bikin û bigihînin, nemaze tora Çapar Xaneh a di Împaratoriya Axaemeniyan de ku zêdetirî 1,600 mîlan dirêj bû û dema rêwîtiyê deh qatan kêm dikir.
Hesp herwiha di şer de pir berbiçav bûn. Ne tenê wan tevgera artêşan li derveyî şer baştir dikir, lê wan di heman demê de çînên nû yên leşkerên berbiçav jî afirandin: erebe û siwariyan. Aralar platformeke du-teker bûn ku ji aliyê hespan ve dihat kişandin û ajokarek û keşeçek tê de bûn. Dema ku ajokar, ango aravêt, hesp di nav qada şer de diajot, keşeç jî ji ber tevgerên bilez ên aralê, ji xaleke nisbeten ewle ji êrîşên dijmin, tîrên xwe diavêt. Paşê erebeyên şer cihê xwe dan siwariyan, ango leşkerên ku rasterast li ser hespan siwar dibûn. Ev guherîn ji ber xwedîkirina bijartî ya ku hespan bihêztir û berxwedêrtir dikir çêbû, û ev yek dihîşt ku ew, tevî leşkerên bi alavên giran, bikaribin bi lez birevin. Siwariyê xwedî jêr-çînên xwe bû ku stratejiyên nû yên şer afirandin, wek tîrvanên siwarî yên sivik û şovalyeyên giran, ku ev yek bû sedem ku ew di demên paşîn de bibe çîna herî berbiçav a leşkeran, bi taybetî di şaristaniyên deştan de ku ji bo piraniya artêşa xwe pişta xwe bi hespan girêdidan. Ew di dawiyê de ji ber pêşketina taktîkên ku rasterast li dijî êrîşên wan derdiketin, bi taybetî pîkedar, û dahênana çekên barûtê ku siwariya bi lêçûnên mezin diparastin kevnar kirin, di qada şer de girîngiya xwe winda kirin. Tevî vê paşketinê jî, wan karî bi hezaran salan wekî hêmaneke bingehîn a stratejiyên leşkerî bimînin.
Hin ji van çînên leşkerî yên bi prestîj tecrûbeyeke şer a pisporî ya heta-hetayê hewce dikirin û ji ber vê yekê gelek prestîja civakî bi xwe re anîn. Ev şervan, wekî siwarên Romayî û şovalyeyên serdema navîn, wekî kesayetiyên bi hêz ên li nêzîkî desthilatdar dihatin dîtin. Ji ber ku hesp di destê van kesan de bûn, ew bi xwe ji bo alavên xwe yên biha yên wekî nîşank, yantaj û zirx pere didan, û xwedî erd bûn ku wan wekî mêrg ji bo hespên xwe diparastin. Di hin rewşan de, serekdaran ew erd ji bo xizmetên wan didan, û ji bo bidestxistina dahatê fîefek dida wan. Wekî din, hespên hin kesayetiyên dîrokî jî navdar bûne, wek mînaka hespê Îskenderê Mezin, Bûsefalus. Ji ber tevlêbûna wan a tam di şer de û girêdana wan bi siwarên xwe re, hespan jî ew statûya ku didan şervanan li seranserê şaristaniyan bi dest xistine, û carinan li gel xwediyên xwe dihatin veşartin.
Di encamê de, kedîkirina hespan dîroka mirovahiyê bi awayekî mezin guherand. Ji pêşketinên ku di warê veguhastin û ragihandinê de, heta şer û statuya takekesî anîn, heta pêşketinên dawî yên mekanîzasyonê, di warê livînê de hêza ajotina herî bi hêz pêşkêşî me kir. Îro, hesp wekî heywanên bêhnvedanê tên xwedîkirin ku wek heywanên malê xizmet dikin an jî beşdarî pêşbaziyên hespan û werzîşên din ên siwariyê dibin.
Çavkanî:
Curry, A. (2020). How the horse powered human prehistory. Science 370,646-647. DOI:10.1126/science.370.6517.646
Taylor, W. T. T., Cao, J., Fan, W., Ma, X., Hou, Y., Wang, J., … Miller, B. (2021). Understanding early horse transport in eastern Eurasia through analysis of equine dentition. Antiquity, 95(384), 1478–1494. doi:10.15184/aqy.2021.146
West, E. (2011). The impact of horse culture. The Gilder Lehrman Institute of American History. https://www.gilderlehrman.org/history-resources/essays/impact-horse-culture
Max Planck Institute of Geoanthropology. (n.d.). Horses and human societies. https://www.shh.mpg.de/391568/horses-and-human-societies
Kniffen, F. B. (2022). Horse domesticated. EBSCO https://www.ebsco.com/research-starters/history/horse-domesticated





Comments