top of page
alt=""
Hevsel Times Logo Transparent Red.jpg

Ji Qîrînên Koleyan Heta Salên Konserê: Pêşketina Civakî ya Cazê

1 day ago
6 min read

Ji hêla Kerem Muldur ve hatiye nivîsandin



Muzîk ji demên kevn ve yek ji amûrên sereke yên derbirîna şert û mercên jiyana civakî yên mirovan bûye. Caz, ku ji êş û berxwedana taybet a Afrîkî-Amerîkiyan hatiye dinê, mînakeke berbiçav a vê yekê ye; ew bi karanîna avahiyên taybet ên muzîkê peyama xwe ya civakî di nav xwe de vedihewîne. Caz yek ji nimûneyên herî kûr ên vê yekê ye. Gotinên wê di bin bandora qîrînên azadiyê yên koleyan ên li zeviyên pembû, improvîzasyonên spontan ên Kreoliyan û ritmên ku ji muzîka eşîrên Afrîkaya Rojavayî hatine, de pêş ketine. Ev gotar dê li ser avahî û rewşa civakê ya ku bû sedema afirandina muzîka cazê û herwiha pêşketina wê raweste.


Ji destpêka salên 1600î ve, bi mîlyonan Afrîkîyên Rojavayî yên kolekirî bi zorê ji aliyê hêzên kolonyalîst ên Spanî ve hatin birin Amerîkayê da ku li zeviyên pembû bixebitin. Ew bi giranî li başûrê Amerîkayê bi cih bûn. Di destpêkê de, wan kesên reş muzîka xwe li ser bingeha stranên karê û blûzê dest pê kirin; ev serdem wekî serdema pêş-cazê tê zanîn. Piştî Şoreşa Haîtîyê (1791–1804), gelek penaberên Haîtîyê, di nav wan de reşên azad û Kreoliyên nijadê tevlihev, gihîştin New Orleansê.


Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, Koçberiya Mezin bajaran ji nû ve şekil da. Afrîkî-Amerîkî, ku ji tundiya nijadperestiyê direviyan û li pey derfetên aborî bûn, ji başûrê gundewarî koçî navendên bajarî yên wekî Chicago, New York û Detroitê kirin. Piştî vê koçberiyê, New Orleans bû navendeke tevlihev a çandên dewlemend ên cuda, ku bandorên muzîkê yên Afrîkî, Karîbî, Ewropî û xwecihî di wê de tevlihev dibûn. Di destpêka salên 1900î de, ev tevliheviya çandî ya hêzdar formên yekem ên naskirî yên cazê afirand. Di destpêkê de caz li salonên dansê, merasîmên kolanan û herêma Storyville ya ku bi fuhûşê navdar bû, dihat lêxistin. Berhemên yekem ên muzîka cazê di serî de di nav "çanda asta nizm" de populer bûn. Çanda asta nizm tê wateya muzîka ku bi kesên çîna jêrîn re tê girêdan. Paşê, ev muzîk bi saya hunermendên navdar ên wekî Louis Armstrong û komên wekî leşkerên reş ên navneteweyî, ku cazê dan nasîn Ewropayê, bêtir populer bû.


Berî ku peyva "caz" were çêkirin, tovên muzîkê yên destpêkê ji aliyê Afrîkîyên Rojavayî yên kolekirî ve hatin çandin; ew bi zorê hatibûn veguhestin Amerîkayê. Kevneşopiyên wan polîritmên tevlihev û avahiyên hevpar ên pirs-û-bersivê anîn. Di vê şêwazê de, yek muzîkjen notekê dileyze an çend rêzan distirê û muzîkjenekî din piştî wî bersiva wê dide. Beşdariyeke din a Afrîkîyên Rojavayî ji bo hêmanên muzîka cazê, ritmên ku DNAya ritmîk û derbirîna cazê ava kirin, bû. Ritmên dansê yên eşîrî bingeha piraniya ritmên sereke yên muzîka cazê, wekî rêza 3-3-2, danîn.


Di dawiya salên 1800î de, gelek Afrîkî-Amerîkî li dêrên başûrê Amerîkayê, ku bi xizaniyê û zordestiya nijadperestiyê re rû bi rû bûn, bi muzîka aram a dêrê re rihetî û derfeteke derbirîna hestên xwe dîtin. Muzîkjenên cazê yên wekî Louis Armstrong û Mahalia Jackson ji van dengên dêrê îlham girtin, ji ber ku di wan de qîrînên bi coş, avahiyên pirs-û-bersivê û şêwazên stranbêjiyê yên improvîzekirî hebûn; hemû jî di mijarên Mizgîniyê yên rizgariyê û berxwedanê de kokên xwe hebûn. Bandora muzîka Gospelê li ser cazê di gotinên wekî "Nobody knows the trouble I've seen" an jî "Sometimes I feel like a motherless child" de jî xuya dibe. Di van gotinan de êşa kesane û hêvî bi hev re tên tevlihevkirin û heman acîziya hestyarî ya kûr vedibêjin.


Her ku sedsala 19an pêş diçû, stranbêjên blûzê yên gundewarî dest bi veguherandina hêmanên manewî û stranên karê kirin nav vegotinên kesane. Wan avahiya blûza 12-barî ya ku îro sembolîk e, "notên şîn" (notên ku tên xwarê kişandin an nermkirin) û girîngiya vegotina hestên xwerû anîn. Blûzê hesta dengê kesane û derbirîna rastîn a hestan da cazê; di heman demê de bandor li civakên bajarî yên reş jî kir ku ber bi bakur ve koç dikirin û van dengên xwe digihandin bajarên wekî Chicago û New Yorkê.


Di heman demê de, muzîkjenên Kreolî yên li New Orleansê zanîna harmonîk a Ewropî pêşkêş kirin. Ew di bandên meşê û orkestrayên dansê de dilîstin û amûrên nefesê yên tûncî yên fermî, aranjmanên pir-beşî û eleqeya ji bo tevliheviya melodîk bi xwe re dianîn. Ev yek hişt ku caz pêşketinên harmonîk ên tevlihevtir bi xwe re bigire û bingeha avahiyî ya pêwîst bidest bixe da ku ji formên folklorîk ên hêsan wêdetir here.


Di vê navberê de, piştî Şoreşa Haîtîyê (1791–1804), koçberên Haîtî û Kubayî bi hejmareke mezin hatin New Orleansê û bi rêya habanerayê û şêwazên din ên Afro-Karîbî ritmên tevlihevtir anîn. Ev bandora ku wekî "rengê Spanî" tê binavkirin, wekî ku piyanîst Jelly Roll Morton rave kiriye, da ku cazê yê destpêkê xwedî ritmên sinkopîkirî û şêwazeke dansê ya balkêştir bibe.

Her çend caz bi awayekî balkêş bangewaziyeke civakî bû û peyamên berxwedana civakî û nijadî di xwe de dihewand, ku di salonên dansê, merasîmên kolanan û fahîşexaneyan de dihatin lêxistin, lê temaşevanên wê bi piranî ji civakên reş ên karker û rewşenbîrên meraqdar pêk dihatin. Piştî salên 1930î, Amerîkî dixwestin ji fikarên Depresyona Mezin û aloziyên Şerê Cîhanê yê Duyemîn dûr bikevin. Ji ber vê yekê, caz ji amûreke derbirîna kûr a kesane û siyasî bêtir bû amûreke rihetbûn û dansê. Ev serdem wekî Serdema Swingê tê zanîn. Di vê serdemê de hunermendên spî ketin qada cazê û caz ji bo guhdarên çîna navîn hêsantir û guncawtir ji bo dansê kirin.


Di salên 1930î û destpêka salên 1940î de, muzîka swingê wekî muzîka dansê ji bo temaşevanên sereke yên civakê (ku bi piranî spî bûn) bi lez populer bû. Ev bazirganîbûn bû sedema ku solo kurtir bibin, improvîzasyon kêm bibe û afirînerî sînordar bibe. Herwiha, serokên bandên spî yên wekî Benny Goodman û Glenn Miller dewlemendtir bûn û pesnê wan dihat dayîn, lê muzîkjenên reş gelek caran rastî cudakariya nijadî, veqetandin û mûçeyên kêm dihatin. Ev şert û merc bûn sedema afirandina Bebopê, ku tê de hin hunermendên ciwan ên reş cazê ji nû ve wekî formeke hunerî ya reş a girîng û rewşenbîrî bi dest xistin, ne tenê wekî "muzîka şahiyê" ya temaşevanên spî. Kesayetiyên sereke yên wekî Charlie Parker û Dizzy Gillespie muzîka cazê ya sofîstîke ji bo temaşevanên ku bi piranî bohem bûn, afirandin.


Piştî salên 1950î, rewşa piştî şer li seranserê Dewletên Yekbûyî serdest bû. Ev rewş berevajî avahiya kûr, pir spontan û taybet a Bebopê bû. Ev dijberî bû sedema derketina Cool Jazzê. Ev guherîn hinekî ji muzîka klasîk a Ewropî û zêdebûna eleqeya rewşenbîrên bajarî ya ku guhdariya aram û kûr li şûna enerjiya tund a klûban tercîh dikirin, îlham girt. Hunermendên wekî Miles Davis û Gil Evans pêşengiya vê rêgezê kirin û girîngî dan dînamîkên nermtir, tevliheviyên aranjmankirî û melodiyên xwe-girtî; ev şêwaz paşê wekî Cool Jazz hate nasîn. Di heman demê de, di dawiya salên 1950î û salên 1960î de, bêaramîya civakî ya zêde, Tevgera Mafên Sivîl û tevgerên hunerî yên radîkal muzîkjenan bêtir ber bi guhertinan ve birin. Kesayetiyên wekî Ornette Coleman û John Coltrane, ku ji formên kevneşopî aciz bûbûn û li pey azadiya hunerî û manewî ya bê sînor bûn, ji akord û avahiyên sabît dûr ketin û Free Jazz afirandin. Ev şêwaza nû improvîzasyona hevpar, hestên xwerû û rizgariya siyasî pêşî dixist û caz kir amûreke hêzdar a derbirîna kesane û civakî ya ku ji şahiyê wêdetir diçû.


Ji kokên xwe yên wekî qîrînên xemgîn ên karê yên Afrîkîyên kolekirî heta formeke hunerî ya sofîstîke ya îroyîn, caz her dem amûreke derbirîna civakî û parastina manewî bûye. Ew ji têkoşîn û afirîneriya civakên reş hatiye dinê, bi tevliheviyên çandî yên li New Orleansê pêş ketiye, di Serdema Swingê de wekî muzîka dansê ya populer bilind bûye û paşê di Bebop, Cool û Free Jazzê de veguheriye sembola azadiya rewşenbîrî û manewî. Dema ku muzîka klasîk xwe dispêre şîrovekirina rast û bêkêmasî ya notên nivîskî yên bestekar, caz dengê kesane û improvîzasyona ji nişka ve pêşwazî dike û her performansê dike tiştekî yekta û zindî. Îro, caz wekî muzîka klasîk a rastîn a Amerîkayê radiweste—dîrokeke zindî û dînamîk a civakî, şahidiya berxwedanê û qîrîneke azadî û nasnameyê ya ku her dem diguhere.



Çavkanî:


  1. Barnes, L. (2022, May 9). Different types of reactions to jazz music. Medium. https://jazzvocate.medium.com/different-types-of-reactions-to-jazz-music-872d7eacd928

  2. Det Jyske Musikkonservatorium. (2019, August 16). Polyrythm and polymetre in modern jazz. https://musikkons.dk/en/what-else/publications/books/polyrythm-and-polymetre-in-modern-jazz/

  3. Smithsonian National Museum of American History. (n.d.). African American music: From spirituals to jazz. https://americanhistory.si.edu/smithsonian-jazz/education/what-jazz/african-american-music

  4. National Park Service. (2021, September 29). Haitian migration and cultural impact on New Orleans. https://www.nps.gov/articles/000/haitian-migration-and-new-orleans.htm

  5. National Public Radio. (2018, February 20). The sound of freedom: Jazz and the civil rights movement. https://www.npr.org/2018/02/20/587929819/the-sound-of-freedom-jazz-and-the-civil-rights-movement

  6. National Museum of American History. (n.d.). Bebop: A new sound for a new generation. https://americanhistory.si.edu/smithsonian-jazz/education/what-jazz/bebop


Comments


bottom of page