Kêmasiya di Hilbijartinan de: Teorema Ne-mumkunbûnê ya Arrow
Ji hêla Emîr Taha Macit ve hatî nivîsandin
Gelo qet ji we re hatiye bîra we ku piraniya sîstemên dengdanê yên li çaraliyê cîhanê bi rastî bi çend awayan neheq in? Dibe ku di destpêkê de ji bo gelek kesan xelet xuya neke, lê ev hemû dê derkeve holê dema ku aborînas Kenneth J. Arrow ramana xwe ya Teorema Nemumkiniyê pêşniyar kir. Ev raman pêşniyar dike ku tu sîstema dengdanê nikare dadmendiya dawîn têr bike, û paradoksên di afirandina sîstema dengdana bêkêmasî de ronî dike. Teorî digihîje wê encamê ku rêyek matematîkî tune ku pergalek wusa biafirîne. Teorema Nemumkiniyê ya Arrow ramanek bi şert û mercên cûrbecûr e ku nêrînên mirovan li ser fonksiyonên refaha civakî diyar kiriye û fikarên li ser ka cîhan çawa dixebite derxistiye holê.
Berî ku em teoriyê bi xwe analîz bikin, divê em pêşî hin termên din ên ku di analîza wê de têne bikar anîn fam bikin. Terma herî belavbûyî ku em ê bibînin fonksiyona refaha civakî ye. Ew wekî kombûna karûbarên takekesî di nav civakê de tê pênase kirin. Hilbijartin mînakên baş ên vê yekê ne, ji hêla civakê ve têne kom kirin da ku hikûmetê bikar bînin. Wekî din, pergalek hilbijartinê heye ku em ê wekî mînakek bikar bînin ku ji hêla piraniya welatan ve tê bikar anîn, ku jê re yekem-paş-post, an FPTP tê gotin. FPTP sîstemek e ku dengdêr namzetek wekî tercîha xwe ya yekem hildibijêrin, û namzetê yekane yê ku herî zêde hatiye tercîhkirin bi ser dikeve. Berevajî hin sîstemên din, ne hewce ye ku namzet piraniya dengan, ji %50 zêdetir, hebe. Ew ji Serdema Navîn ve tê bikar anîn û gava ku mirov li ser hilbijartinan difikire, yekem tişt e ku tê bîra mirov.
Niha, em dikarin bi derbaskirina şertên dadperweriyê yên Arrow dest pê bikin, tiştên ku ji bo sîstemek hilbijartinê ya bêkêmasî girîng in. Mercê yekem pêşniyar dike ku divê dîktatorî tune be, ango divê dengek ji dengdêrek yekane ji yên din hêjatir nebe, û divê ji yekê zêdetir kes beşdarî dengdanê bibin. Mercê duyem, karîgeriya Pareto, pêşniyar dike ku heke her dengdêr namzetek ji yekî din tercîh bike, wê hingê divê namzetê bijarte bi ser bikeve, ku jê re yekdengî jî tê gotin. Mercê sêyem, ango serxwebûna ji alternatîfên bêagahî (IIA), vê ramanê tîne pêş: eger namzedek ji nava lîsteyê were derxistin, divê rêzbendiya namzedên din neguhere; bi vî awayî tê misogerkirin ku dengên namzedekî ku dê têk biçe, encaman têk nedin. Mercê çarem, ango qada bêsînor, diyar dike ku pêvajoya dengdanê divê karibe her cûre tercîhên kesane li ber çavan bigire û pêk bîne. Mercê pêncem û dawî, ango veguhêzbûn (transîtîvîte) an rêzkirina civakî, tê wê wateyê ku tercîhên dengdêrekî derbarê namzedan de divê bên rêzkirin; mînak, ji ya herî baş heta ya herî xirab. Dema ku tê xwestin hemû van mercan bi cih bînin, em rastî paradoksekê tên ku ji ber binpêkirina herî kêm yek ji van mercan derdikeve holê.
Bifikirin ku 3 namzedên bi navên A, B û C hene. Ji hêla îdeolojîk ve namzedê A bêtir xwe dide çepê, lê C xwe dide rastê, û B bêalî ye. Rêjeya dengan bi vî rengî ye: A 32%, B 24%, C jî %44 ji tevahiya dengan heye. Ger em A an C ji holê rakin, berendam B bi îhtîmalek mezin dê dengên namzedê jêbirin werbigire ji ber ku B ji hêla îdeolojîk ve nêzîktir e. Ev yek dibe sedema guhertineke mezin di encamên hilbijartinê de, dibe sedem ku di dawiyê de namzedê herî kêm deng bi dest xistibe. Ev rewş binpêkirinek eşkere ya şerta sêyemîn a teoriyê, IIA ye. Digel ku bêhejmar mînakên din ên binpêkirina şert û mercên Arrow hene ku pergalên din ên hilbijartinê jî dihewîne, ev nayê vê wateyê ku ev encamên sêwirana sîstematîk a xirab in.
Teoriya Arrow îspat dike ku ev pirsgirêk ji hêla matematîkî ve nayên çareser kirin û ku rêyek ji bo afirandina pergala hilbijartinê ya bêkêmasî tune. Wekî ku em dikarin ji mînaka xwe encam bidin, her pergalek ku were dîtin divê herî kêm yek ji şertan binpê bike. Pirsgirêka matematîkî û ne siyasî vê yekê dike ku em bi pergala ku ji me re herî adil xuya dike, û ya ku dibe ku bibe sedema têkiliyên siyasî yên saxlemtir di nav neteweyekê de biçin. Mînakî, hilbijartina şaredariyê ya 2013-an ji bo Minneapolis pergala dengdana bijarte ya rêzkirî bikar anî, ku tê de berendam dê bi dorê li ser motîvên xwe û tiştê ku ew tînin ser maseyê nîqaş bikin, û dengdêr dê wan li gorî tercîhên xwe yên kesane rêz bikin. Ev hilbijartin bi rojeke gelek balkêş bi dawî hat, ku tê de namzed bi hev re gelek dilnizm û dostane bûn, li dijî sîstema asayî ya du partiyên dijmin bûn. Hilbijartin bi govend û pîrozbahiyê bi dawî bû, wêneyekî siyasetê bi temamî ji rêzê derdixist.
Di encamê de, Teorema Nemumûniya Arrow bi matematîkî îsbat dike ku ji bo hilbijartinan pergalek bêkêmasî tune. Di hemû pergalên ku dikarin werin bikar anîn de, ya ku divê were hilbijartin kêmasiyên herî hindik heye û bihevrebûn û aştiyê hembêz dike.
Çavkanî:
Daniel Liberto, “Understanding Arrow’s Impossibility Theorem: Definition, History, and Example”, Investopedia, 2025, https://www.investopedia.com/terms/a/arrows-impossibility-theorem.asp
Michael Morreau, “Arrow’s Theorem”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2014, https://plato.stanford.edu/entries/arrows-theorem
Karen Boros, “With ranked-choice voting, Minneapolis mayoral race becomes Battle to Be Nice”, MinnPost, 2013 https://www.minnpost.com/politics-policy/2013/10/ranked-choice-voting-minneapolis-mayoral-race-becomes-battle-be-nice/





Comments