Cudahiya di Ramanê de: Felsefeyên Rojhilat û Rojava
Updated: 3 days ago
Ji hêla Emir Taha Macit ve hatî nivîsandin
Erdnîgarî demek dirêj e kevneşopiyên felsefî ji hev cuda kiriye, û ji ber vê yekê, di salên borî de di navbera felsefeyên Rojhilat û Rojava de nakokiyên mezin çêbûne. Ji ber cûdahiyên di jîngeh û çandê de, fîlozofên Rojhilat û Rojava bi gelemperî tekezî li ser têgihîştina heman mijarên wekî rola mirovan di civakê de û armanca wan çi ye ku bigihîjinê nakin. Her çend hin wekhevî hebin jî, felsefeyên Rojhilat, ku li seranserê Asyayê derketine holê, bi giranî li gerdûnê wekî civatek li hevsengî û ahengek digerin, lê felsefeyên Rojavayî, ku pêşî li Yewnana Kevnar hatine damezrandin, li ser ravekirina jiyanê bi rêya mantiqê ne û bêtir li ser takekesî û erkên wan di şaristaniyek pêşkeftî de disekinin.
Di derbarê takekesiyê de, felsefeya Rojhilat hînkirinên kesên mîna Konfuçyus û Siddhartha Gautama (Buda) qebûl kiriye. Bi rêzê ve beşdarî Konfuçyusîzm û Budîzmê bûne, ew bi hev re takekesî wekî beşek ji tevahîyek mezintir dibînin, ramanek ku jê re kolektîvîzm tê gotin. Ew dibêjin ku divê takekes fêr bibe ku bi civaka xwe re têkilî daynin û bi hev re bijîn, dev ji xwestek û meylên ji bo vê yekê berdin. Bo nimûne, erdemên bingehîn ên Konfuçyusîzmê ren û li ne, exlaqê hundirîn û rêûresmên rast. Her çend ren hestên wekî empatî, lênêrîn û evînê li hember kesên li dora me dihewîne jî, li ew e ku em çawa tevdigerin da ku wê rêz û teqdîrê bi rêya rêûresmên civakî û rêziknameyan diyar bikin. Konfuçyus îdîa dike ku bi rastî lênêrîna yên din û bi sebir, dîsîplîn, dilovanî û rêzgirtina herî zêde bi wan re mijûlbûn rêya rast e ji bo bidestxistina ahengek û ronakbîriyê.
Ji aliyekî din ve, Rojava ferdî xweser dibîne, û tekez li ser ramanên wekî azadiya kesane û xwe-erdemê dike. Ev raman, ku piştî Serdema Ronakbîriyê di bin navê takekesîtiyê de populerbûn bi dest xist, di berhemên ramanwerên wekî Jean Paul Sartre, Friedrich Nietzsche û Voltaire de wekî bingehek xizmet kir. Van fîlozofan ramanên Ekzistansiyalîzmê û dijberiya li hember saziyên zordar populer kirin, û pêşniyar kirin ku armanca jiyanê ji hêla ferdî û berpirsiyariyên wan ên kesane ve tê destnîşankirin. Ew dibêjin ku ji bo bidestxistina şaristaniyek pêşkeftî, divê mirovên wê li ser erk û xwe-başkirina xwe bisekinin, bi karanîna azadiya kesane. Weke mînak, Nietzsche digot ku ji bo mirov bibe kesekî mezin, divê ew ji gelek baweriyên giştî dûr bikeve û bi rêya pêşxistina xwe û xwedîbûna li fezîletan, bijartin, derfet û ramanên xwe yên taybet biafirîne.
Derbarê gerdûn, xweza û zanistê de, fîlozofên Rojhilat her aliyekî wekî girêdayî dibînin. Ev nêzîkatiya holîstîk dibe sedema encamên dişibin ramanên wan ên li ser kolektîvîzmê, ku hewl didin hevsengî û ahengek di jiyanê de çêbikin. Ev bawerî bi giranî ji Daoîzmê, an Taoîzmê, dibistanek ramanê ye ku bi fîlozofên wekî Laozi û Zhuangzi ve girêdayî ye. Ew li ser şopandina Dao (bi Çînî tê wateya "rê"), têgehek ku bi herikîna xwezayî ya jiyan û gerdûnê ve girêdayî ye. Armanca wê ew e ku jiyanek hêsantir misoger bike û bi dîtina rêya bi kêmtirîn zehmetiyan hewildanê kêm bike. Wekî din, ew pêşniyar dike ku gerdûn pergalek e ku ji dijberan pêk tê, wekî ronahî û tarîtî, û dîtina wê ya holîstîk xurt dike.
Berevajî vê, felsefeyên Rojavayî gerdûnê wekî pergalek mezin dibînin ku were parçekirin, pirsyar kirin û bi rêya mantiq û pêşkeftinan were lêkolîn kirin. Li gorî fîlozofên wekî Sokrates û René Descartes, zanîn ne divê tavilê were girtin lê divê bi baldarî were lêkolîn kirin û bi awayekî mentiqî were encamdan. Nêrînên wan piştgirî dan rakirina subjektîvîzmê ji zanistê, hiştina mantiqê saf. Lêbelê, rêbazên wan cûda bûn; di demekê de ku Sokrates bi rêya nîqaşên mentiqî gihîşt encaman, Descartes hilbijart ku xwe bipirse, û pirsî ka gelo hestên wî wî dixapînin.
Girîng e ku were zanîn ku felsefeyên Rojava û Rojhilat ne dijber in û ne jî yekreng in. Di navbera herêman de gelek dişibin hev, wek aliyên paralel ên Stoîsîzmê ji Rojava û Budîzmê ji Rojhilat. Her du raman jî êşê bi girêdanê ve girêdidin û armanc dikin ku berxwedana psîkolojîk zêde bikin, îspat dikin ku erdnîgarî ramanan bi tevahî ji hev venaqetîne. Wekî din, fîlozofên ji herêmekê kêm caran li ser her ramanê li hev dikin, wek mînak nîqaşên di navbera Konfuçyusîzm û Legalîzmê de, dibistanek ramanê ku pêşniyar dike ku mirov ji ber xwezaya xwe ya xweperest bi qanûnên hişk werin rêvebirin.
Di dawiyê de, cudahiyên di navbera felsefeyên giştî yên Rojhilat û Rojava de, ji wê yekê tên ku Rojhilat takekes û gerdûnê wekî pergaleke bi hev ve girêdayî dibîne; lê Rojava, bi rêya bikaranîna mentiqê, hewl dide beşên gerdûnê bi awayekî cuda fêm bike û balê dikişîne ser berpirsiyariyên takekesî. Her çend ev her du nêrîn ne tam dijberên hev bin jî, cudahiyên di ramanên wan de di dirêjahiya demê de bûne sedema derketina şaristaniyên curbecur.
Çavkanî:
Eliav, Y. N. (2024). Two Worlds of Thought: Exploring Western and Eastern Philosophies. Taylor’s University. https://university.taylors.edu.my/en/student-life/news/2024/two-worlds-of-thought-exploring-western-and-eastern-philosophies.html
Hansen, C. (2025). Daoism, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2025 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.),https://plato.stanford.edu/archives/sum2025/entries/daoism
Levi, A.W., Chambre, H., McLellan, D.T., Fritz, K.V., Wolin, R., Stroll, A., Maurer, A. (2025, July 1). Western philosophy. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Western-philosophy
Weiming, T. (2026). Confucianism. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Confucianism





Comments