top of page
alt=""
Hevsel Times Logo Transparent Red.jpg

Paradox: Sedem û Dijberî di Hevdem de

4 days ago
6 min read

Ji hêla Emir Taha Macit ve hatî nivîsandin


Paradox gotinên xwe-dijber in ku du ramanên lihevnehatî diyar dikin. Ew mentiqî xuya dikin lê dibe ku dema werin vekolandin hin encamên neçaverêkirî jî derxînin. Ev nakokî dibe ku ji sedemên cihêreng derkevin, ku paradoksan li gorî cureyên xwe yên taybet, wek paradoksên mentiqî û wêjeyî, ji hev vediqetînin. Cure û mînakan paradoksan bi sedsalan baş hatine lêkolînkirin û hîn jî ji bo zanyaran mijareke balkêş e ku li ser biaxivin. Ev gotar dê analîz bike ka paradoks çawa derketine holê û polên sereke yên paradoksan çi ne, di heman demê de dê mînakên têkildar ji bo her yekê jî binirxîne.


Tê bawer kirin ku paradoks yekem car bi awayekî sîstematîk ji aliyê fîlozofê Yewnanî Zenonê Eleayî ve hatine formulekirin, di hewldanekê de ji bo parastina felsefeya monîzmê ya mamosteyê wî Parmenîdes, ramanek ku dibêje rastî yekpare û neguherbar e. Ji bo piştgiriya mamosteyê xwe, Zenon pirtûkek ku tê de gelek mînakên paradoksan hebûn nivîsand, berhemek ku heta îro nemaye. Argumana wî ya bi vê pirtûkê ew bû ku baweriya bi hebûna ji yekê zêdetir tiştî dibe sedema tevliheviya encaman. Bi rêya dubarekirinê, hin ji paradoksên wî karîn bijîn. Yên herî navdar ji van paradoksa Axîl û kîsik û paradoksa dabeşkirinê bûn.


Paradoksa Axîl û kîsik behsa pêşbirkeke xeyalî dike di navbera Axîl, şervanekî Yewnanî, û kîsikekî de. Di pêşbirkê de, kîsik serî li pêş dide. Dema ku Axîlês dest pê dike û piştî demekê digihîje cihê ku kîsik berê lê bû, kîsik jixwe ji cihê xwe dûrtir çûye. Û her ku Axîlês vê pêvajoyê bi awayekî berdewam û bi pîvaneke her ku diçe piçûktir dubare dike, heman encam derdikeve holê. Ev paradoks pêşniyar dike ku Axîlês tu carî nikare bigihîje kîsik, û bi vî awayî dabeşkirina bêdawî ya fezayê û demê nîşan dide, ku ev mijar di heman demê de bingeha paradoksa dikotomîk e.


Paradoksa dîkotomîyê texmîn dike ku xwedawenda Yewnanî Atalanta bi berdewamî ber bi dawîya rêyekê ve direve. Ji bo ku bigihîje dawîyê, divê ew pêşî nîvê yekem ê rêyê biqedîne. Lê gava ku ew digihîje wî xalî, divê ew niha nîvê mesafeya mayî ya heta dawîyê biqedîne. Ji ber ku ev pêvajoya nîvkirinê dikare heta hetayê bidome, ev paradoks mînakeke din a dabeşkirina bêdawî ye. Helbet, hem paradoksa dîkotomîyê hem jî paradoksa Axîles xwedî kêmasiyên xwe ne. Wek mînak, derbarê paradoksa dîkotomiyê de, Zenon wisa texmîn kir ku ji ber ku beşên biçûktir ên rê dê her ku diçe bên dabeşkirin, dema ku ji bo gihîştina dawiyê hewce ye, dê bêdawî be. Lê, wekî ku matematîka paşîn nîşan dide, cembûneke bêdawî ya nirxên kêm dibin dîsa jî dikare xwedî hejmareke bi sînor be. Dema ku ev tê berçavgirtin, ev yek bi temamî teoriya Zenon pûç dike, lê bandora wî ya li ser felsefe û matematîkê bi giştî lawaz nake.


Ji paradoksên Zenonê wêdetir, bi her sedsalê re, paradoksên nû berdewam tên formulekirin. Ev paradoks dikarin li gorî encama xwe ya xuyayî an jî li gorî warê mantiqî yê ku tê de cih digirin, li gelek cureyan bên dabeşkirin. Digel ku ya yekem paradoksên verîdîkal, falsîdîkal û antînomîk dihewîne, ya duyemîn paradoksên mantiqî, matematîkî, epîstemîk û zanistî di nav xwe de dihewîne.


Ya yekem ji cureyên paradoksan ku em ê li ser wan rawestin, paradoksên rastînî ne. Paradoksên rastînî ew in ku dibe ku di destpêkê de bêaqil xuya bikin, lê dema ku li ser wan were fikirîn, derdikeve holê ku rast in. Mînakek ji vê yekê paradoksa rojbûnê ye, ku li ser wê rastiyê ye ku di odeyeke bi 23 kesan de, ji sedî 50 îhtîmal heye ku herî kêm du kes ji wan heman roja rojbûnê parve bikin.


Ji aliyê din ve, paradoksên derewîn (falsidical) di bingeh de berevajiyê yên rastîn (veridical) in. Dibe ku ew rastî xuya bikin, lê di rastiyê de nerast in. Paradoksên Zenonê dikarin wekî paradoksên derewîn werin dabeşkirin, ji ber ku di nihêrîna pêşîn de rast xuya dikirin, lê paşê nerastiya wan hat îsbatkirin.


Antînomî paradoks in ku tê de di navbera du daxuyaniyên ku wekî rast têne bawer kirin de, bi awayekî nakokiyek derdikeve holê, û ev yek pirsgirêkek di mantiqê de eşkere dike. Mînakeke navdar a antînomiyekê paradoksa Pinokyo ye. Ev paradoks vê yekê dipirse ku, heke Pinokyo îdia bike, "Ev hevok derew e," gelo pozê wî dê mezin bibe an na? Ji ber ku ew bi gotina ku ew derew e derewan dike, gelo pozê wî dê mezin bibe, an dê wekî xwe bimîne ji ber ku di dawiyê de bi îdiakirina ku hevoka wî derew bû, wî rastî got? Hemû antînomî di heman demê de paradoksên mentiqî ne.


Gava ku em derbasî paradoksên ku di bin warê mantiqê de hatine dabeşkirin dibin, divê em bi paradoksên mantiqî dest pê bikin. Ev paradoks bi antînomiyan re ji nêz ve girêdayî ne, lê di mantiqê xwe de berfirehtir in, û pirsgirêkên wekî mantiqê çerxî jî di nav xwe de dihewînin. Mînakeke baş a ji bilî paradoksa Pinokyo paradoksa Epîmenîdes e, ku tê de Epîmenîdes, ku bi xwe Kretayî ye, îdia dike ku hemû Kretayî derewker in. Heger wî rastî digot, ev tê wê wateyê ku ew wek Kretayekî derewan dikir; lê heger wî derew dikir, ev tê wê wateyê ku wî rastî digot.


Cureya duyemîn a di vê kategoriyê de matematîkî ye. Wekî ku ji cureya wan diyar e, ev paradoksên ku ji sîstemên cihêreng ên matematîkê derdikevin in, û pir caran bi têgeha bêdawîbûnê ve girêdayî ne. Ji bilî paradoksên Zenon, Pirsgirêka Monty Hall mînakek baş a paradokseke matematîkî ye. Pirsgirêka Monty Hall senaryoyek e ku tê de derfetek ji we re tê dayîn ku hûn di nav sê deriyan de hilbijêrin. Li pişt du deriyan, bizinek heye, lê li pişt yek ji wan, otomobîlek heye ku hûn dikarin bi hilbijartina rast qezenc bikin. Hûn pêşî deriyekî hildibijêrin, lê paşê piştî ku pêşkêşvan deriyekî ku bizinek tê de ye vedike, derfeta we heye ku hûn deriyê xwe biguherînin û yê din hilbijêrin. Gelo şansên te zêdetir dibin heke tu biguherînî, ji ber ku tenê şanseke te ya 1/3 heye ku te deriyê rast hilbijartiye, dema ku yên din xwedî îhtimaleke hevgirtî ya 2/3 ne; an şansên te neguherî dimînin? Lêkolînan destnîşan kirine ku guhertin vebijêrka çêtir e, ji ber ku pêşkêşvan qet deriyê ku erebe tê de ye venake, ev tê wê wateyê ku deriyê din ê mayî dibe ku ew deriyê be ku erebe li pişt wî ye.


Piştre, paradoksên epîstemîk. Ev paradoks li ser zanînê dizivirin û baweriyên cihêreng ên baş-piştgirîkirî di nav xwe de dihewînin ku bi awayekî li dijî hev in, û me neçar dikin ku em zanîna xwe bipirsin û baweriyên xwe rast bikin. Paradoksa pêşgotinê dikare wek mînak were dayîn. Ev mînak nivîskareke ku pirtûkek nivîsandiye di nav xwe de dihewîne. Nivîskar tiştê ku di pirtûkê de nivîsandiye kontrol kiriye û bawer dike ku rastî rast in, lê di pêşgotina pirtûkê de îdia dike ku wê dibe ku hin şaşî hiştine. Dijberiya xuyayî ya di vê paradoksê de wan pirsgirêkan radixe ber çavan ku dibin sedema paradoksên epîstemîk.


Cureyê dawîn ê paradoksan ku em ê li ser bisekinin paradoksên zanistî ne. Li şûna mantiqê saf, ew ji teorî û qanûnên zanistî derdikevin. Mînakek jê paradoksa cêwiyan e. Li gorî paradoksê, cotek cêwî hene, yek li ser Erdê dimîne û yê din jî bi lezeke nêzîkî leza ronahiyê di fezayê de rêwîtiyê dike. Tê pêşniyarkirin ku cêwiyê di fezayê de ji ber teoriya relativîteyê ya Einstein, ji yê li ser Erdê hêdîtir pîr dibe. Cûdahiya temenê di navbera cêwiyan de, tevî tiştê ku em bi gelemperî li ser pîrbûna cêwiyan difikirin, tiştê ku dibe sedema paradoksê ye.


Di encamê de, cureyên cuda yên paradoksan û awayê xebata wan bi giştî, wan dikin mijareke aloz ji bo nîqaşkirinê. Ji dema ku formulasyona yekem a sîstematîk a paradoksê ya ku ji Zenonê tê wergirtin bû mijara nîqaşê, paradoks her dem bûne mijareke germ. Û her ku dem derbas dibe, îhtîmal e ku paradoks dê di warên cihêreng de, wekî matematîk û felsefeyê, rola xwe ya berbelav bidomînin.


Çavkanî:


  1. “What Is a Paradox? Easy Definition and Examples”, Oxbridge Editing, 2024, https://www.oxbridgeediting.co.uk/blog/what-is-a-paradox-easy-definition-and-examples

  2. Fija Callaghan, “What is a Paradox? Definition, Types, and Examples”, Scribophile, (n.d.), https://www.scribophile.com/academy/what-is-a-paradox

  3. “Zeno’s Paradoxes”, Stanford Encyclopedia of Philosophy Archive, 2002, https://plato.stanford.edu/archives/spr2024/entries/paradox-zeno

  4. Vashistha Patel, “Exploring paradoxes: Types of Paradoxes”, Medium, 2023, https://medium.com/@vashisthatpatel/exploring-paradoxes-types-of-paradoxes-d0c2b934bb3f

  5. “Epistemic Paradoxes”, Stanford Encyclopedia of Philosophy Archive, 2006, https://plato.stanford.edu/archives/spr2021/entries/epistemic-paradoxes/#PrePar

Comments


bottom of page