Xiyaneta Hevalbendekî Bawerpêkirî: Kuştina Julius Caesar
Ji hêla Emîr Taha Macit ve hatî nivîsandin
Kuştina Gaius Julius Caesar, dîktatorê Romayê di navbera salên 49 û 44an a B.Z. de, bûyerek e ku di dirêjahiya sedsalan de bala gelek dîroknas û lêkolîneran kişandiye ser xwe. Ev çîrok, di nav gelek tiştên din de, behsa xiyanet û komployê dike. Her wiha, ev bûyer bûye çavkaniya îlhamê ji bo gelek berhemên girîng; heta radeyekê ku hûrgiliyên di navbera hunerê û bûyera rastîn de bi hev re tevlîhev bûne. Bi wan planên veşartî û encamên ku çîrok bi xwe re tîne, kuştina Julius Caesar di hilweşîna Komara Romayê de roleke sereke lîstiye û beşeke mezin a dîrokê şekil daye.
Berî ku em dest bi lêkolîna hûrgiliyên vê çîrokê bikin, divê em tiştekî zelal bikin. Ji ber ku ev bûyer ji aliyê çend nivîskarên cuda yên wê demê ve hatiye vegotin, di navbera vegotinên wan de hin cudahî hene. Ev yek di derbarê hûrgiliyên taybet ên çîrokê de dibe sedema nediyariyê, her çend piraniya vegotinan dişibin hev. Divê were zanîn ku ne hemû agahiyên ku em ê behs bikin, bi temamî piştrastkirî ne. Wekî din, ji ber ku gelek berhemên wêjeyî li ser vê bûyera kevnar hatine afirandin, agahiyên şaş jî belav bûne; ya herî berbiçav jî ew e ku gotinên dawî yên Caesar bi awayekî şaş wekî "Tu jî, Brutus?" tên nîşandan. Ev hevok ji şanoyeke Shakespeare hatiye girtin û pir caran bi şaşî wekî tişta ku di bûyera rastîn de qewimî ye, tê fêmkirin. Her çend çend dîroknasên ku şahidê bûyerê bûne behs dikin ku dibe ku wî tiştekî wekî "Tu jî, zarokê min?" gotibe, lê piştrastiya ku ev gotin bi rastî hatine gotin, kêm e.
Niha, em bi analîzkirina rewşa siyasî ya Romayê ya salên beriya kuştina Qeyser dest pê bikin, da ku fêm bikin ka çima ev bûyer qewimî. Beriya ku Qeyser bighîje desthilatdariyê, Roma bi salan di nava aloziyên siyasî de bû; gelek şerên navxweyî û nakokiyên hundirîn dîtibû. Bilindbûna Qeyser van pirsgirêkên navxweyî çareser nekir, berevajî vê, agirê nakokiyan gurtir kir. Qeyser sîstemeke nû ya desthilatdariyê anî împaratoriyê; wî kontrola Senatoyê lawaz kir û di heman demê de bandora fermandarên ku artêşên wan ên taybet hebûn, xurttir kir. Ev sîstem hêzeke mutleq da Qeyser ku karibe hema hema her tiştê ku dixwaze bike; nemaze piştî serkeftina wî li dijî Pompey di şerê navxweyî de ku ew anî ser desthilatdariyê. Di encama vî şerî de, kesek nema ku bikaribe di warê hêzê de bibe reqîbê Qeyser. Her wiha, wî xwe wekî dîktatorekî heta-hetayî îlan kiribû, tevî ku di rewşa asayî de dema desthilatdariya dîktatorekî tenê şeş meh bû. Hemû van tiştan bûn sedem ku komek ji nêzîkî 60 senatoran dest bi amadekirina planeke ji bo kuştina Jûlîyûs Qeyser bikin.
Ev kom ji senatorên ku ji desthilatdariya demdirêj a Qeyser ditirsiyan pêk dihat. Tê texmînkirin ku du komployîkerên sereke ev bûn: Gaius Cassius Longinus, generalekî leşkerî ku di şerê navxweyî de di bin fermandariya Pompey de têk çûbû lê paşê hatibû efûkirin; û Marcus Junius Brutus, dewletmedarekî rêzdar ku ji bo Qeyser mîna kurê wî bû û ew jî di heman şerî de hatibû efûkirin. Dema ku motîvasyona sereke ya Cassius tolhildana şexsî bû, Brutus ji ber wê yekê tevlî komê bû ku bawer dikir desthilatdariya Qeyser dê komarê ji holê rake; bi rastî, ew bi gelemperî ji Qeyser nefret nedikir. Di nava salan de, Qeyser hin postên siyasî û diyariyên cûrbecûr dabûn Brutus, ku ev yek nîşan dida ka ew çiqasî qîmetê dide wî. Tevî hemû van qenciyan, Brutus dîsa jî biryar da ku kuştina Qeyser ji bo komarê gaveke pêwîst e.
Plana wan jîr bû, lê ji ber hin faktoran bilez bû. Wan bawer dikir ku pêwîstiya wan bi kuştina Qeyser heye berî ku ew biçe ku li dijî Parthiyan kampanyayek leşkerî ya mezin bişopîne, bûyerek ku dikare hêzek bê guman bide wî. Wan hilbijart ku wî bikujin li ser Ides of March di civîneke Senatoyê de ku tê de dê ji bilî senatorên bê çek kes li dora wî nebin. Wan bi xeletî bawer dikir ku ev kuştin ji bo ewlekariya komarê têrê dike.
Civîn aram xuya bû dema ku komploger li dora kursiyê Qeyser kom bûn da ku daxwaznameyek pêşkêşî wî bikin. Lê ji nişka ve, komplogerek bi lez toga xwe qut kir, îşaret da yên din ku dest bi êrîşê bikin. Xencerên veşartî yên senatoran bênavber Sezar birîndar kirin, lê li gorî hin dîroknasan, gava ku wî dît ku Brutus beşdarî êrîşê dibe, hêdî hêdî xwe davêje xwarê, xwe bi toga xwe pêça. Piştî ku jiyana wî bi zelalî bi dawî bû jî êrîşan berdewam kirin û 23 derbên kêrê lê hatin xistin. Lêbelê, komplogeran ne li pêşberî berteka gelê Romê, ne jî encamên wê texmîn dikirin.
Berevajî bendewariya komplogeran a ji bo piştgiriya gel, gel bi bihîstina nûçeyê tirs û tevlihev bû. Ne tenê mirina Qeyser ne bes bû ku pirsgirêkên Romaya qels çareser bike, lê di heman demê de komar bê serokek diyar hişt, û bû sedema pirsgirêkên mezintir, wek şerê navxweyî ku dê ji deh salan zêdetir bidome. Komplo paşê bi îdamê hatin mehkûmkirin û li gorî qanûna biraziyê Qeyser, Pedius, hatin nêçîr kirin.
Di encamê de, kuştina Julius Caesar çîrokek îxanet, çavdêrî û hesabên xelet bû. Ew bûyerek bû ku hilweşîna komarek qels a ku piştî wê tenê dora 17 salan domand. Wekî din, bûyer bû çîrokek pir naskirî ya drama û xiyanetê, îlhama bêhejmar perçeyên hunerî.
Çavkanî:
“The Death of Caesar”, University of Chicago, n.d., https://penelope.uchicago.edu/encyclopaedia_romana/calendar/ides.html
“Julius Caesar is Assassinated”, EBSCO, 2023, https://www.ebsco.com/research-starters/history/julius-caesar-assassinated#full-article
Christopher Klein, “How Julius Caesar’s Assassination Triggered the Fall of the Roman Republic”, History, 2021, https://www.history.com/articles/julius-caesar-assassination-fall-roman-republic





Comments